Ανταγωνιστικότητα υπό πίεση: καθυστερήσεις, αγκυλώσεις και το διαρθρωτικό έλλειμμα της ελληνικής οικονομίας

Το 2024, και ενώ είχαν ήδη περάσει τέσσερα χρόνια από τη δημόσια δέσμευση της Microsoft για τη δημιουργία data center στην Ελλάδα, εκδόθηκε μόλις η πρώτη οικοδομική άδεια που συνδέεται με το έργο. Παράλληλα, πριν από λίγους μήνες, ο πρόεδρος του ΣΕΒ, Σπύρος Θεοδωρόπουλος, αποκάλυψε στο συνέδριο Fortune CEO Initiative ότι η εμβληματική επένδυση της Wonderplant στη Δυτική Μακεδονία –ύψους 165 εκατ. ευρώ και με αντικείμενο την υδροπονική καλλιέργεια ντομάτας– έχει ουσιαστικά «παγώσει». Αιτία είναι μια πολυετής δικαστική αντιπαράθεση μεταξύ του ελληνικού Δημοσίου και του οικείου δήμου σχετικά με την ιδιοκτησία της έκτασης όπου επρόκειτο να υλοποιηθεί το έργο. Αντίστοιχα, προβλήματα σύνδεσης με το ηλεκτρικό δίκτυο καθυστέρησαν περίπου έναν χρόνο τη λειτουργία του νέου υπερμάρκετ της «Μασούτης» στις Τρεις Γέφυρες. Την ίδια στιγμή, ενώ η ίδρυση μικρών επιχειρήσεων μπορεί πλέον να ολοκληρωθεί σε λίγα λεπτά μέσω των απλοποιημένων διαδικασιών του ΓΕΜΗ, η αναμονή για σύνδεση στο δίκτυο ηλεκτρικής ενέργειας μπορεί να φτάσει ακόμη και τους τρεις μήνες.

Από το 2010, όταν θεσπίστηκαν οι διαδικασίες ταχείας αδειοδότησης στρατηγικών επενδύσεων με τον νόμο 3894/2010, ακολούθησαν και άλλες νομοθετικές παρεμβάσεις που στόχευαν στη βελτίωση του πλαισίου. Μεταξύ αυτών και ρυθμίσεις σύμφωνα με τις οποίες μια άδεια θεωρείται εγκεκριμένη εφόσον παρέλθει άπρακτη η προθεσμία απάντησης της διοίκησης. Παρά τις αλλεπάλληλες αλλαγές και τους τέσσερις αναπτυξιακούς νόμους της τελευταίας 15ετίας, επενδυτικά σχέδια που έχουν ήδη ολοκληρωθεί δεν έχουν ακόμη λάβει το σύνολο των ενισχύσεων που δικαιούνται, επειδή οι προβλεπόμενοι έλεγχοι δεν έχουν πραγματοποιηθεί. Επιπλέον, παρότι το θεσμικό πλαίσιο για τις δημόσιες συμβάσεις έχει τροποποιηθεί εκατοντάδες φορές μέσα σε μία δεκαετία με στόχο τη βελτίωση της αποτελεσματικότητάς του, η Ελλάδα εξακολουθεί να καταγράφει από τους μεγαλύτερους χρόνους στην Ευρώπη από την κατακύρωση ενός διαγωνισμού έως την υπογραφή της σύμβασης, ενώ παραμένουν σοβαρές και οι καθυστερήσεις στις πληρωμές του Δημοσίου προς τις επιχειρήσεις.

Τα παραπάνω περιστατικά σκιαγραφούν με σαφήνεια τη διαχρονική εικόνα της ελληνικής οικονομίας και εξηγούν σε μεγάλο βαθμό γιατί η χώρα εξακολουθεί να υστερεί σε όρους ανταγωνιστικότητας. Ακόμη και αν υλοποιήθηκαν ορισμένες διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις τα προηγούμενα χρόνια, πολλές από αυτές εφαρμόστηκαν υπό την πίεση των δανειστών, δεν είχαν συνέχεια ή δεν συνοδεύτηκαν από τα απαραίτητα εργαλεία για την αποτελεσματική εφαρμογή τους.

Έτσι, παρά το γεγονός ότι η Ελλάδα εμφανίζει υψηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης σε σχέση με τον μέσο όρο της Ευρωζώνης και βελτίωση της ανταγωνιστικότητας τιμών, οι επιδόσεις της σε διαρθρωτικούς δείκτες παραμένουν προβληματικές. Όπως επισημαίνει και το Κέντρο Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών (ΚΕΠΕ) στην πρόσφατη έκθεσή του «Η κατάσταση της ελληνικής οικονομίας στο τέλος του 2025», οι προκλήσεις σε βασικούς παράγοντες ανταγωνιστικότητας εξακολουθούν να είναι έντονες.

Τι λένε διεθνείς οργανισμοί

Η εικόνα αυτή επιβεβαιώνεται και από τις αξιολογήσεις διεθνών οργανισμών, όπως η Παγκόσμια Τράπεζα, το IMD και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Στον δείκτη Παγκόσμιας Ανταγωνιστικότητας 2025 του IMD, η Ελλάδα υποχώρησε στην 50ή θέση από την 47η το 2024, μεταξύ 69 χωρών. Η υποχώρηση καταγράφεται σε όλους τους βασικούς πυλώνες –οικονομική απόδοση, αποτελεσματικότητα κυβέρνησης και επιχειρήσεων– με εξαίρεση τις υποδομές, όπου η χώρα διατηρήθηκε στην 40ή θέση.

Ανάλογη είναι η εικόνα και στον δείκτη ψηφιακής ανταγωνιστικότητας του IMD. Η Ελλάδα κατετάγη 49η το 2025, παραμένοντας στην ίδια θέση με το προηγούμενο έτος. Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η επιδείνωση στον πυλώνα της ψηφιακής ετοιμότητας, όπου η χώρα υποχώρησε στην 54η θέση από την 46η το 2024.

Το πιο πρόσφατο προειδοποιητικό σήμα προήλθε από την Παγκόσμια Τράπεζα, με τη δημοσιοποίηση της έκθεσης «Business Ready 2025», η οποία αξιολογεί το επιχειρηματικό περιβάλλον σε 101 χώρες. Αν και η Ελλάδα συγκεντρώνει υψηλή βαθμολογία ως προς την επάρκεια του θεσμικού πλαισίου, υστερεί σημαντικά στην επιχειρησιακή αποτελεσματικότητα. Αυτό αντανακλά κυρίως τις δυσκολίες εφαρμογής των νόμων, καθώς το κράτος συχνά δεν παρέχει ούτε στις επιχειρήσεις ούτε στους πολίτες τα απαραίτητα εργαλεία.

Το βασικό συμπέρασμα είναι σαφές: οι υψηλοί ρυθμοί ανάπτυξης και η ψήφιση μεταρρυθμίσεων αποτελούν αναγκαίες, αλλά όχι από μόνες τους επαρκείς προϋποθέσεις για την ουσιαστική ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας.

Μεταρρυθμίσεις

Οι χρόνιες αδυναμίες σε κρίσιμους παράγοντες ανταγωνιστικότητας καθιστούν επιτακτική την επιτάχυνση μεταρρυθμίσεων που θα βελτιώσουν το επιχειρηματικό περιβάλλον, θα ενισχύσουν την αποτελεσματικότητα του δημόσιου τομέα και θα προωθήσουν τον ψηφιακό μετασχηματισμό, τονίζει το ΚΕΠΕ. Ενδεικτικό είναι ότι ο μέσος χρόνος λήψης απόφασης για την κατακύρωση δημόσιας σύμβασης στην Ελλάδα φτάνει τις 212 ημέρες, όταν ο αντίστοιχος μέσος όρος στην Ε.Ε. είναι μόλις 84 ημέρες.

Αργή Δικαιοσύνη

Σύμφωνα με το ΔΝΤ, η περιορισμένη χρήση εξωδικαστικών μηχανισμών επίλυσης διαφορών, η ανεπαρκής αξιοποίηση ψηφιακών εργαλείων στα δικαστήρια, η έλλειψη υποστηρικτικού προσωπικού και η απουσία εξειδίκευσης των δικαστών συγκαταλέγονται στους βασικούς λόγους της καθυστέρησης στην απονομή δικαιοσύνης. Παράλληλα, οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν μέση καθυστέρηση πληρωμών από το Δημόσιο 19 ημερών, έναντι 16,76 ημερών στην Ε.Ε.

Διαρθρωτικά εμπόδια

Όπως επισημαίνει και ο ΣΒΕ, η απουσία συνεκτικής στρατηγικής για την ανασυγκρότηση της μεταποίησης, οι περιορισμένες επενδύσεις σε καινοτομία και τεχνολογία και τα επίμονα διαρθρωτικά εμπόδια στερούν από τη χώρα μια ισχυρή παραγωγική βάση. Το αποτέλεσμα είναι χαμηλότερες εξαγωγικές δυνατότητες, ασθενέστερη βιώσιμη ανάπτυξη και περιορισμένη δημιουργία ποιοτικών θέσεων εργασίας 

Αγορά Εργασίας

Το CEDEFOP, ο ευρωπαϊκός οργανισμός για την επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση με έδρα τη Θεσσαλονίκη, παρουσίασε πρόσφατα μια εκτενή μελέτη που χαρτογραφεί τέσσερις εναλλακτικές εκδοχές για το πώς μπορεί να διαμορφωθεί η ευρωπαϊκή αγορά εργασίας έως το 2040.

Με τη χρήση αναλυτικών μοντέλων και μέσα από συζητήσεις με ειδικούς, ο οργανισμός αποτυπώνει πιθανά μονοπάτια για το εργασιακό τοπίο των επόμενων 15 ετών, με βασικό καταλύτη την τεχνητή νοημοσύνη. Πρόκειται για ένα χρονικό ορίζοντα που δεν αφορά μόνο τις επόμενες γενιές, αλλά και σημερινούς εργαζόμενους μέσης και μεγαλύτερης ηλικίας, οι οποίοι είτε θα αποχωρήσουν αργότερα από την αγορά εργασίας είτε θα συνεχίσουν να εργάζονται και μετά τη συνταξιοδότηση.

Δεξιότητες και εργασία σε διαρκή μετάβαση

Κεντρικό σημείο της ανάλυσης αποτελεί η έννοια της διαρκούς ανάπτυξης δεξιοτήτων (continuing skills development – CSD). Η έρευνα εξετάζει πώς η εκπαίδευση και η κατάρτιση, τόσο σε επίσημο όσο και σε άτυπο πλαίσιο, συνοδεύει τον εργαζόμενο καθ’ όλη τη διάρκεια του επαγγελματικού του βίου. Στο επίκεντρο βρίσκονται οι πρακτικές upskilling και reskilling – η ενίσχυση υφιστάμενων δεξιοτήτων και η απόκτηση νέων – ενώ συχνά προστίθεται και η ανάγκη retraining, δηλαδή πλήρους επανεκπαίδευσης για μετάβαση σε διαφορετικό επαγγελματικό πεδίο.

Στη σημερινή αγορά εργασίας, η συνεχής αναβάθμιση δεξιοτήτων έχει αναχθεί σε βασικό ζητούμενο. Ο εργαζόμενος καλείται να προσαρμόζεται αδιάκοπα, ώστε να παραμένει χρήσιμος και ανταγωνιστικός. Το ερώτημα, ωστόσο, είναι αν αυτή η διαρκής απαίτηση λειτουργεί ως ουσιαστική επένδυση ή μετατρέπεται σε εξαντλητική υποχρέωση χωρίς πραγματικό αντίκρισμα. Σε κάθε περίπτωση, για να είναι αποτελεσματική η δια βίου μάθηση, απαιτείται σοβαρός σχεδιασμός και διαφάνεια, μακριά από πρόχειρες πρακτικές και στρεβλώσεις του παρελθόντος.

Σενάριο Α: Ένα αισιόδοξο μέλλον

Στην πιο θετική εκδοχή, το 2040 βρίσκει την Ευρώπη με μειωμένο εργατικό δυναμικό λόγω δημογραφικής γήρανσης και περιορισμένης μετανάστευσης. Παρ’ όλα αυτά, η οικονομική δραστηριότητα ανθεί, καθώς η τεχνολογική πρόοδος και η τεχνητή νοημοσύνη δημιουργούν νέες ευκαιρίες απασχόλησης.

Παρότι η αναντιστοιχία προσφοράς και ζήτησης δεξιοτήτων εντείνει τις δυσκολίες στις προσλήψεις, οι εργαζόμενοι βρίσκονται σε πλεονεκτική θέση. Οι κενές θέσεις αυξάνονται, η ανεργία υποχωρεί και ο ανταγωνισμός μεταξύ εργοδοτών για την προσέλκυση ικανών στελεχών γίνεται εντονότερος.

Οι ανθρωποκεντρικές δεξιότητες παραμένουν καθοριστικές, ενώ οι επιχειρήσεις δίνουν έμφαση στη διατήρηση ταλέντων. Παράλληλα, κερδίζουν έδαφος επαγγελματικές διαδρομές που συνδυάζουν την εργασία με προσωπικές αξίες και κοινωνικό αποτύπωμα. Τα συστήματα κατάρτισης εξελίσσονται σε πιο ευέλικτα και προσαρμοσμένα στις διαφορετικές ανάγκες των εργαζομένων.

Σενάριο Β: Επιβίωση χωρίς δίχτυ ασφαλείας

Στο δεύτερο σενάριο, οι ραγδαίες αλλαγές που φέρνει η τεχνητή νοημοσύνη αναδιαμορφώνουν τους χώρους εργασίας, χωρίς όμως επαρκή στήριξη από κράτος και εργοδότες. Η ευθύνη της προσαρμογής μεταφέρεται σχεδόν αποκλειστικά στους ίδιους τους εργαζόμενους.

Κάποιοι καταφέρνουν να αξιοποιήσουν τις νέες τεχνολογίες προς όφελός τους, ενώ άλλοι μένουν πίσω, δημιουργώντας μια αγορά εργασίας «δύο ταχυτήτων». Πρόκειται για ένα περιβάλλον όπου επικρατεί η λογική της ατομικής επιβίωσης, με σημαντικό κόστος στην ψυχική και κοινωνική ευημερία όσων δυσκολεύονται να ακολουθήσουν τον ρυθμό των αλλαγών.

Σενάριο Γ: Στάσιμη πρόοδος

Η τρίτη εκδοχή περιγράφει ένα μέλλον χωρίς μεγάλες ανατροπές. Η τεχνητή νοημοσύνη εξελίσσεται, αλλά με αργό ρυθμό, προκαλώντας περιορισμένες αλλαγές στις εργασιακές δομές.

Οι δυνατότητές της για ευρύτερη οικονομική και κοινωνική αναβάθμιση δεν αξιοποιούνται πλήρως. Τα οφέλη παραμένουν άνισα κατανεμημένα, ενώ η ανάπτυξη δεξιοτήτων δεν αποκτά την αναγκαία δυναμική. Η επίδραση της ΑΙ στην εκπαίδευση, τη μάθηση και τον επαγγελματικό προσανατολισμό παραμένει συγκρατημένη.

Σενάριο Δ: Ένα δυστοπικό εργασιακό τοπίο

Στο πιο απαισιόδοξο σενάριο, η τεχνητή νοημοσύνη και η αυτοματοποίηση κυριαρχούν απόλυτα σε όλους τους τομείς, οδηγώντας σε μαζικές απώλειες θέσεων εργασίας, ανεξαρτήτως κλάδου ή επιπέδου δεξιοτήτων.

Ο έλεγχος των τεχνολογιών συγκεντρώνεται σε λίγους ισχυρούς παίκτες της Big Tech, με δυσανάλογη επιρροή στην πολιτική και την οικονομία. Οι εργαζόμενοι βρίσκονται αντιμέτωποι με επισφαλείς μορφές απασχόλησης, περιορισμένη πρόσβαση σε κατάρτιση και αποδυνάμωση των συλλογικών δικαιωμάτων. Η απουσία επαρκούς ρύθμισης και εποπτείας εντείνει τις ανισότητες, απειλώντας τόσο τη δημοκρατία όσο και το περιβάλλον.

Το κοινό νήμα και οι επιλογές του σήμερα

Σύμφωνα με το CEDEFOP, όλα τα σενάρια αναδεικνύουν τη διπλή φύση της τεχνητής νοημοσύνης. Μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο ενδυνάμωσης και δημιουργικότητας ή να οδηγήσει σε περαιτέρω συγκέντρωση ισχύος και ανισοτήτων. Όταν η προσαρμογή αφήνεται αποκλειστικά στην ατομική ευθύνη, κάποιοι θα προοδεύσουν και άλλοι θα αποκλειστούν, με επιπτώσεις που ξεπερνούν την αγορά εργασίας.

Οι προτάσεις του CEDEFOP

Ο οργανισμός υπογραμμίζει ότι τα υφιστάμενα μοντέλα επαγγελματικής κατάρτισης δεν επαρκούν για να εξασφαλίσουν δίκαιη κατανομή των ωφελειών της τεχνητής νοημοσύνης. Απαιτείται μια ριζική αναθεώρηση, που θα αντιμετωπίζει τη δια βίου μάθηση ως μέρος μιας ευρύτερης, ολιστικής προσέγγισης στη γνώση.

Η αξιοποίηση όλων των μορφών μάθησης – θεσμικών και άτυπων, εντός και εκτός εργασίας – σε συνδυασμό με συνεργατική διακυβέρνηση και τη συμμετοχή κράτους, κοινωνικών εταίρων και εκπαιδευτικών φορέων, θεωρείται κρίσιμη. Οι επιλογές που γίνονται σήμερα θα καθορίσουν αν η Ευρώπη θα καταφέρει να διαμορφώσει ένα εργατικό δυναμικό έτοιμο να ευημερήσει σε έναν κόσμο που κινείται με οδηγό την τεχνητή νοημοσύνη.