|
Η
αποδοχή στην άλλη άκρη
της οθόνης
Για
να κατανοήσουμε την έλξη
που ασκούν τα chatbots
στους εφήβους,
χρειάζεται πρώτα να
δούμε τις ανάγκες αυτής
της ηλικίας, επισημαίνει
η κα Αποστολοπούλου.
«Η
αναζήτηση ταυτότητας, η
έντονη επιθυμία αποδοχής
από τους συνομηλίκους
και η αυξημένη
ευαισθησία στην απόρριψη
και στην κριτική
δημιουργούν ένα έδαφος,
στο οποίο η διαρκής
διαθεσιμότητα μιας
εφαρμογής μπορεί να
αποκτήσει ιδιαίτερη
σημασία. Το παιδί μπορεί
να μιλήσει χωρίς να
φοβάται μια επικριτική
ματιά ή μια έντονη
αντίδραση, έχοντας
παράλληλα τον έλεγχο του
πότε θα ξεκινήσει και
πόσο θα διαρκέσει η
συνομιλία».
Ενδεικτική της διάδοσης
αυτών των εργαλείων
είναι έρευνα της Common
Sense Media, την οποία
επικαλείται η ψυχολόγος.
Το 72% των εφήβων που
συμμετείχαν δήλωσε ότι
είχε χρησιμοποιήσει
τουλάχιστον μία φορά
ψηφιακό σύντροφο
τεχνητής νοημοσύνης, ενώ
περισσότεροι από τους
μισούς ανέφεραν ότι τον
χρησιμοποιούν
τουλάχιστον μερικές
φορές τον μήνα.
Το
ουσιαστικό ερώτημα,
σύμφωνα με την ίδια,
είναι ποιες εναλλακτικές
έχει το παιδί στην
καθημερινότητά του και
τι το δυσκολεύει να
εμπιστευτεί έναν
άνθρωπο.
Γνωρίζει ότι είναι
μηχανή, αισθάνεται ότι
είναι σχέση
Μια
βασική αντίφαση
βρίσκεται στον πυρήνα
αυτής της επικοινωνίας:
ο έφηβος μπορεί να
γνωρίζει ότι συνομιλεί
με ένα τεχνολογικό
σύστημα, αλλά
συναισθηματικά να βιώνει
την επαφή σαν πραγματική
σχέση.
Η
κα Αποστολοπούλου
συνδέει το φαινόμενο με
τον
ανθρωπομορφισμό,
δηλαδή την ανθρώπινη
τάση να αποδίδουμε
συναισθήματα και
χαρακτηριστικά σε μη
ανθρώπινες οντότητες.
Όπως εξηγεί, ο
σχεδιασμός των chatbots
μπορεί να ενισχύει αυτή
την τάση, καθώς
διαθέτουν όνομα, φωνή ή
προσωπικότητα, θυμούνται
προηγούμενες συνομιλίες
και απαντούν σαν να
έχουν δικά τους
συναισθήματα.
«Γι’ αυτό είναι άκρως
σημαντικές οι αυθεντικές
σχέσεις μέσα στην
οικογένεια και στο
σχολείο, ήδη από μικρή
ηλικία. Το βίωμα της
πραγματικής
ενσυναίσθησης μπορεί να
βοηθήσει το παιδί να
αναγνωρίζει τη διαφορά
ανάμεσα στην ανθρώπινη
κατανόηση και στην
προσομοίωσή της».
Ένα
πρώτο βήμα έκφρασης, με
προορισμό την ανθρώπινη
επαφή
Η
ψυχολόγος αποφεύγει τόσο
τη δαιμονοποίηση όσο και
την εξιδανίκευση της
τεχνητής νοημοσύνης. Μια
συνομιλία μπορεί να
βοηθήσει έναν έφηβο που
δυσκολεύεται να
εκφραστεί να οργανώσει
τις σκέψεις του, να
αναγνωρίσει τα
συναισθήματά του ή να
προετοιμαστεί για μια
δύσκολη συζήτηση με τους
γονείς ή τους φίλους
του.
«Μπορεί επίσης να
αποτελέσει έναν χώρο
εξάσκησης επικοινωνιακών
δεξιοτήτων, τις οποίες
στη συνέχεια θα
χρησιμοποιήσει στην
καθημερινή ζωή. Η αξία
αυτής της χρήσης
βρίσκεται στην ενίσχυση
της έκφρασης και της
επικοινωνίας του
παιδιού. Το όριο γίνεται
ανησυχητικό όταν η
εφαρμογή αρχίζει να
υποκαθιστά τις
ανθρώπινες σχέσεις ή την
αναγκαία επαγγελματική
υποστήριξη».
Όταν η διαρκής
επιβεβαίωση γίνεται
επικίνδυνη
Ιδιαίτερη ανησυχία
προκαλούν οι περιπτώσεις
στις οποίες ένας έφηβος
εκφράζει έντονη
απελπισία ή σκέψεις
αυτοτραυματισμού.
Σε αυτές τις συνθήκες,
τονίζει η κα
Αποστολοπούλου, μια
απάντηση που απλώς
ακούγεται υποστηρικτική
δεν αρκεί. «Απαιτούνται
αναγνώριση της
σοβαρότητας της
κατάστασης και κατάλληλη
ανθρώπινη παρέμβαση».
Ένας κίνδυνος που
επισημαίνει είναι η τάση
ορισμένων εργαλείων να
συμφωνούν υπερβολικά με
τον χρήστη. «Αντί να
αναγνωρίσουν μια
επικίνδυνη σκέψη και να
ανταποκριθούν με
ασφάλεια, ενδέχεται να
την επιβεβαιώσουν ή να
την ενισχύσουν,
δημιουργώντας έναν φαύλο
κύκλο επαναλαμβανόμενης
επιβεβαίωσης».
Οι
παρεμβάσεις ασφαλείας
των εταιρειών,
προσθέτει, δεν αναιρούν
την ανάγκη σύνδεσης με
πραγματικούς ανθρώπους
ούτε μετατρέπουν ένα
chatbot σε υποκατάστατο
ψυχοθεραπείας.
Τα
σημάδια που πρέπει να
κινητοποιήσουν τους
γονείς
Η
συστηματική προτίμηση
του chatbot έναντι των
φίλων και της
οικογένειας αποτελεί ένα
πρώτο προειδοποιητικό
σημάδι. Προσοχή
χρειάζονται επίσης η
εγκατάλειψη
δραστηριοτήτων που
προηγουμένως
ευχαριστούσαν το παιδί
και η έντονη δυσφορία
όταν δεν μπορεί να
χρησιμοποιήσει την
εφαρμογή.
Αλλαγές στον ύπνο, στη
διάθεση, στις
διατροφικές συνήθειες ή
στη σχολική
λειτουργικότητα, σε
συνδυασμό με τη διαρκή
αναζήτηση συμβουλών και
επιβεβαίωσης από το
chatbot, είναι στοιχεία
που πρέπει να
προβληματίσουν την
οικογένεια.
Όταν η δυσφορία είναι
έντονη, επιμένει και
επηρεάζει σημαντικά την
καθημερινότητα του
παιδιού, η κα
Αποστολοπούλου συστήνει
την αναζήτηση βοήθειας
από ειδικό ψυχικής
υγείας.
Η
απαγόρευση μπορεί να
κλείσει και τη συζήτηση
Ο
τρόπος με τον οποίο θα
αντιδράσουν οι γονείς
είναι καθοριστικός. Η
απότομη απαγόρευση, η
ειρωνεία ή η υποτίμηση
της συνήθειας του
παιδιού μπορεί, όπως
εξηγεί η κα
Αποστολοπούλου, να
εντείνουν την απόσυρση
και την απομάκρυνσή του.
Προτείνει στους
γονείς να
προσεγγίσουν τον έφηβο
με ειλικρινές
ενδιαφέρον, να
τον ρωτήσουν τι του
προσφέρει αυτή η
επικοινωνία και να
ακούσουν την απάντησή
του. Μπορούν να
δοκιμάσουν μαζί του τα
εργαλεία, να συμφωνήσουν
όρια στη χρήση και να
δημιουργήσουν
περισσότερες ευκαιρίες
ουσιαστικής επαφής εκτός
οθόνης, μέσα από κοινά
γεύματα, εκδρομές,
δραστηριότητες και επαφή
με τη φύση.
Απαραίτητη θεωρεί και
την ενημέρωση για την
ιδιωτικότητα.
«Η αίσθηση ότι το
chatbot αποτελεί ασφαλή
χώρο εξομολόγησης δεν
σημαίνει ότι οι
συνομιλίες παραμένουν
ιδιωτικές υπό
οποιεσδήποτε συνθήκες,
καθώς ενδέχεται να
αποθηκεύονται ή να
χρησιμοποιούνται για
άλλους σκοπούς. Η
προστασία των παιδιών
είναι και ευθύνη των
εταιρειών».
Η
κα Αποστολοπούλου
υπογραμμίζει ότι οι
δικλείδες προστασίας
πρέπει να ενσωματώνονται
στον σχεδιασμό των
εφαρμογών. Ζητά
ουσιαστική επαλήθευση
ηλικίας, σαφή όρια στον
τρόπο με τον οποίο ένα
chatbot παρουσιάζεται ως
φίλος ή σύντροφος και
παρεμβάσεις που
ενθαρρύνουν τα
διαλείμματα από την
παρατεταμένη χρήση. Σε
καταστάσεις κρίσης,
θεωρεί αναγκαία την
ύπαρξη πρωτοκόλλων που
κατευθύνουν τον ανήλικο
σε ανθρώπινη βοήθεια.
Παράλληλα, ζητά
διαφάνεια στη διαχείριση
των προσωπικών δεδομένων
και σαφείς περιορισμούς
στην αποθήκευση και την
εμπορική αξιοποίηση
ευαίσθητων
εξομολογήσεων.
Στόχος, καταλήγει, είναι
η τεχνητή νοημοσύνη να
ενισχύει την αυτονομία,
τη δημιουργικότητα και
τις δεξιότητες των
παιδιών. «Να τα βοηθά να
εκφράζονται, να
μαθαίνουν και να
επικοινωνούν,
διατηρώντας την
ανθρώπινη επαφή στο
επίκεντρο».
|