Η πανδημία επιτάχυνε θεαματικά αυτή τη μετάβαση. Οι καταναλωτές και οι επιχειρήσεις στράφηκαν μαζικά στις ανέπαφες πληρωμές, ενώ οι νεότερες γενιές εξοικειώθηκαν ακόμη περισσότερο με την ιδέα ότι ένα κινητό τηλέφωνο μπορεί να λειτουργεί ως πορτοφόλι.

Ωστόσο, η παγκόσμια οικονομία δεν κινείται προς μία ενιαία κατεύθυνση. Από τη σχεδόν «cashless» Σουηδία μέχρι τη Γερμανία, όπου τα μετρητά εξακολουθούν να έχουν ισχυρή παρουσία, διαμορφώνονται δύο διαφορετικές αντιλήψεις για το χρήμα.

Σουηδία: Η χώρα που πλησιάζει περισσότερο σε μια οικονομία χωρίς μετρητά

Η Σουηδία βρίσκεται στην πρωτοπορία της μετάβασης προς μια οικονομία με ελάχιστη χρήση φυσικού χρήματος.

Καταστήματα, καφετέριες, μέσα μαζικής μεταφοράς, μουσεία και άλλες υπηρεσίες λειτουργούν σε μεγάλο βαθμό με ηλεκτρονικές πληρωμές, ενώ η δημοφιλής εφαρμογή Swish επιτρέπει άμεσες μεταφορές χρημάτων μεταξύ ιδιωτών και επιχειρήσεων.

Η χρήση μετρητών έχει περιοριστεί τόσο πολύ ώστε για σημαντικό μέρος του πληθυσμού είναι απολύτως φυσιολογικό να περάσουν εβδομάδες ή ακόμη και μήνες χωρίς να χρησιμοποιήσουν χαρτονομίσματα.

Η μετάβαση αυτή έχει καταστήσει τις συναλλαγές ταχύτερες και ευκολότερες, ενώ έχει μειώσει σημαντικά την ανάγκη διαχείρισης φυσικού χρήματος από τις τράπεζες και τις επιχειρήσεις.

Υπάρχει όμως και μια σημαντική αντίφαση.

Η ίδια η Σουηδία αναγνωρίζει ότι μια οικονομία που βασίζεται σχεδόν αποκλειστικά στις ψηφιακές υποδομές είναι περισσότερο ευάλωτη σε μια μεγάλη διακοπή ηλεκτροδότησης, κυβερνοεπίθεση ή σοβαρή τεχνική βλάβη.

Γι' αυτό και οι σουηδικές αρχές διατηρούν σχέδια έκτακτης ανάγκης ώστε να μπορούν να συνεχιστούν οι βασικές οικονομικές συναλλαγές σε περίπτωση κατάρρευσης των ψηφιακών δικτύων.

Το μήνυμα είναι σαφές: όσο περισσότερο ψηφιοποιείται το χρήμα, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η ανάγκη για εναλλακτικές υποδομές σε περίπτωση κρίσης.

Κίνα: Το χρήμα έγινε κωδικός QR

Η Κίνα ακολούθησε έναν διαφορετικό δρόμο.

Αντί η μετάβαση να βασιστεί κυρίως στις τραπεζικές κάρτες, κυριάρχησαν οι πληρωμές μέσω κινητού και οι κωδικοί QR.

Πλατφόρμες όπως το Alipay και το WeChat Pay δημιούργησαν ένα τεράστιο οικοσύστημα ψηφιακών συναλλαγών, στο οποίο μπορούν να συμμετέχουν όχι μόνο μεγάλες επιχειρήσεις αλλά και μικροπωλητές, οδηγοί ταξί, καταστήματα γειτονιάς και υπαίθριες αγορές.

Για τον καταναλωτή, η διαδικασία είναι εξαιρετικά απλή: σκανάρει έναν κωδικό με το κινητό του και η συναλλαγή ολοκληρώνεται μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα.

Η έκταση αυτής της ψηφιακής μετάβασης είναι τέτοια ώστε η χρήση μετρητών σε πολλές καθημερινές συναλλαγές μπορεί να φαίνεται πλέον σχεδόν παράταιρη.

Ακόμη και μικρές επιχειρήσεις που στο παρελθόν βασίζονταν αποκλειστικά σε μετρητά μπορούν πλέον να λειτουργούν με ένα κινητό τηλέφωνο και έναν κωδικό QR.

Η Κίνα αποτελεί έτσι ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα του τρόπου με τον οποίο η τεχνολογία μπορεί να παρακάμψει ορισμένα από τα παραδοσιακά στάδια της τραπεζικής εξέλιξης και να μετατρέψει το κινητό τηλέφωνο σε βασικό εργαλείο πληρωμών.

Σιγκαπούρη: Όταν το κράτος χτίζει ολόκληρο ψηφιακό οικοσύστημα

Η Σιγκαπούρη αποτελεί ένα ακόμη διαφορετικό μοντέλο.

Οι ψηφιακές πληρωμές έχουν ενσωματωθεί σε μεγάλο βαθμό στην καθημερινότητα, από τις δημόσιες υπηρεσίες και τις μεταφορές μέχρι τα εστιατόρια, τις υπαίθριες αγορές και τα εμπορικά καταστήματα.

Το σύστημα PayNow και οι ανέπαφες τραπεζικές κάρτες επιτρέπουν γρήγορες συναλλαγές, ενώ η πρωτοβουλία Smart Nation έχει συμβάλει στη σύνδεση τραπεζών, κρατικών υπηρεσιών, υγειονομικών δομών και μεταφορικών δικτύων σε ένα ευρύτερο ψηφιακό οικοσύστημα.

Το σημαντικό στοιχείο στην περίπτωση της Σιγκαπούρης είναι ότι η ψηφιοποίηση δεν περιορίστηκε στις καταναλωτικές πληρωμές.

Ενσωματώθηκε στη λειτουργία ολόκληρης της οικονομίας.

Ακόμη και παραδοσιακοί πάγκοι εστίασης στα περίφημα hawker centres μπορούν πλέον να δέχονται άμεσες πληρωμές μέσω κινητού.

Το παράδειγμα της Σιγκαπούρης δείχνει ότι για να περιοριστεί πραγματικά η χρήση των μετρητών δεν αρκεί η ύπαρξη τεχνολογίας. Απαιτείται ένα οικοσύστημα που να είναι γρήγορο, αξιόπιστο, ασφαλές και προσβάσιμο σε όλους.

Γερμανία: Η μεγάλη εξαίρεση της Ευρώπης

Στην άλλη πλευρά βρίσκεται η Γερμανία.

Παρά το γεγονός ότι αποτελεί μία από τις πιο ανεπτυγμένες τεχνολογικά και βιομηχανικά οικονομίες στον κόσμο, οι Γερμανοί εξακολουθούν να διατηρούν ιδιαίτερα ισχυρή σχέση με τα μετρητά.

Η εξήγηση δεν είναι τεχνολογική.

Συνδέεται περισσότερο με την κουλτούρα, την ιδιωτικότητα και την αντίληψη ότι τα μετρητά προσφέρουν μεγαλύτερο έλεγχο στις καθημερινές δαπάνες.

Για αρκετούς καταναλωτές, η δυνατότητα να πληρώνουν χωρίς να αφήνουν ηλεκτρονικό ίχνος αποτελεί σημαντικό πλεονέκτημα.

Παράλληλα, πολλές μικρές επιχειρήσεις και χώροι εστίασης εξακολουθούν να προτιμούν τα μετρητά, ενώ ένα σημαντικό τμήμα του πληθυσμού συνεχίζει να τα χρησιμοποιεί συνειδητά.

Έτσι, η Γερμανία αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον παράδοξο: μια χώρα που βρίσκεται στην καρδιά της ευρωπαϊκής τεχνολογικής και βιομηχανικής ισχύος, αλλά ταυτόχρονα εμφανίζει πολύ μεγαλύτερη προσκόλληση στο φυσικό χρήμα από χώρες όπως η Σουηδία.

Αυτό αποδεικνύει ότι η κατάργηση των μετρητών δεν είναι αποκλειστικά τεχνολογικό ζήτημα.

Είναι ζήτημα εμπιστοσύνης, κουλτούρας και κοινωνικής αποδοχής.

Το μεγάλο πρόβλημα μιας οικονομίας χωρίς μετρητά

Η ψηφιοποίηση των πληρωμών προσφέρει τεράστια πλεονεκτήματα.

Οι συναλλαγές γίνονται ταχύτερες, το κόστος διαχείρισης μετρητών μειώνεται και η οικονομική δραστηριότητα μπορεί να καταγράφεται και να παρακολουθείται ευκολότερα.

Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά.

Μια οικονομία που εξαρτάται σχεδόν απόλυτα από ηλεκτρονικά συστήματα πληρωμών εξαρτάται ταυτόχρονα από την ηλεκτρική ενέργεια, τις τηλεπικοινωνίες, τα τραπεζικά δίκτυα και τις ψηφιακές υποδομές.

Σε περίπτωση μεγάλης φυσικής καταστροφής, κυβερνοεπίθεσης ή γενικευμένης διακοπής ρεύματος, ένα ψηφιακό πορτοφόλι μπορεί να αποδειχθεί άχρηστο.

Τα μετρητά, αντίθετα, δεν χρειάζονται σύνδεση στο διαδίκτυο, ηλεκτρικό ρεύμα ή λειτουργία τραπεζικού συστήματος για να πραγματοποιηθεί μια απλή συναλλαγή.

Υπάρχει και το ζήτημα της ιδιωτικότητας.

Οι ψηφιακές πληρωμές δημιουργούν ένα ηλεκτρονικό αποτύπωμα για σχεδόν κάθε συναλλαγή. Τα μετρητά προσφέρουν ένα επίπεδο ανωνυμίας που δεν μπορεί να αναπαραχθεί πλήρως από τα ψηφιακά συστήματα.

Το επόμενο βήμα: Τα ψηφιακά νομίσματα των κεντρικών τραπεζών

Η συζήτηση γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα καθώς οι κεντρικές τράπεζες σε ολόκληρο τον κόσμο εξετάζουν ή αναπτύσσουν ψηφιακά νομίσματα κεντρικής τράπεζας (CBDCs).

Το ερώτημα πλέον δεν είναι απλώς αν οι καταναλωτές θα πληρώνουν με μετρητά ή κάρτες.

Είναι εάν στο μέλλον ένα σημαντικό μέρος του χρήματος θα υπάρχει εξαρχής σε ψηφιακή μορφή, απευθείας συνδεδεμένη με τις υποδομές μιας κεντρικής τράπεζας.

Αυτό θα μπορούσε να μεταμορφώσει ακόμη περισσότερο το χρηματοπιστωτικό σύστημα, αλλά ταυτόχρονα θα επαναφέρει με μεγαλύτερη ένταση τα ερωτήματα για την ιδιωτικότητα, την κυβερνοασφάλεια και τον βαθμό στον οποίο το κράτος θα μπορεί να γνωρίζει και να παρακολουθεί τις οικονομικές συναλλαγές των πολιτών.

Θα εξαφανιστούν τελικά τα μετρητά;

Το πιθανότερο σενάριο δεν είναι η πλήρης εξαφάνιση των μετρητών, αλλά η σταδιακή μετατροπή τους σε δευτερεύον μέσο πληρωμής.

Οι χώρες που βρίσκονται στην πρωτοπορία της ψηφιακής μετάβασης δείχνουν προς μια οικονομία όπου οι περισσότερες καθημερινές συναλλαγές πραγματοποιούνται ηλεκτρονικά.

Οι χώρες που διατηρούν ισχυρή κουλτούρα μετρητών δείχνουν, όμως, ότι η ανάγκη για φυσικό χρήμα δεν εξαφανίζεται απλώς επειδή υπάρχει καλύτερη τεχνολογία.

Το πιθανότερο είναι ότι ο κόσμος θα κινηθεί προς υβριδικά μοντέλα.

Τα ψηφιακά μέσα θα κυριαρχούν στις καθημερινές συναλλαγές, ενώ τα μετρητά θα διατηρούν έναν μικρότερο αλλά κρίσιμο ρόλο ως εναλλακτικό μέσο πληρωμής σε περιόδους κρίσης, τεχνικών προβλημάτων ή όταν απαιτείται μεγαλύτερη προστασία της ιδιωτικότητας.

Η πραγματική οικονομική επανάσταση, επομένως, δεν είναι ότι τα μετρητά εξαφανίζονται.

Είναι ότι για πρώτη φορά στην ιστορία το χρήμα μπορεί να μετακινείται χωρίς να υπάρχει απαραίτητα σε φυσική μορφή.

Και το ερώτημα που μένει να απαντηθεί δεν είναι πλέον αν ο κόσμος θα γίνει ψηφιακός.

Είναι πόσο ψηφιακός θα γίνει και πόσο φυσικό χρήμα θα επιλέξουν τελικά οι κοινωνίες να διατηρήσουν ως δικλείδα ασφαλείας.