|
Πέρα από τους
Trump,
Putin
και MBS,
στους ολιγάρχες αυτούς
περιλαμβάνονται ο
πρόεδρος της Κίνας
Xi
Jinping,
ο πρόεδρος της
Ινδονησίας
Prabowo
Subianto,
ο πρόεδρος της Τουρκίας
Recep
Tayyip
Erdoğan
και ο πρόεδρος της
Νιγηρίας Bola
Ahmed
Tinubu.
Οι χώρες που διαθέτουν
τουλάχιστον έναν
ολιγάρχη στην ηγεσία
τους αντιπροσωπεύουν
συνολικά περίπου το 54%
του παγκόσμιου ΑΕΠ,
προσαρμοσμένου με βάση
την ισοτιμία αγοραστικής
δύναμης. Τέτοιοι ηγέτες
εντοπίζονται σε όλες τις
γεωγραφικές περιοχές, με
τη μεγαλύτερη
συγκέντρωση στη Μέση
Ανατολή και τη Βόρεια
Αφρική, καθώς και στην
υποσαχάρια Αφρική.
Ακολουθούν η Ανατολική
Ασία και ο Ειρηνικός,
καθώς και η Ευρώπη και η
Κεντρική Ασία. Το κοινό
χαρακτηριστικό αυτών των
ηγετών είναι ότι
συνδυάζουν πλούτο και
εξουσία, αντί απλώς να
διαθέτουν μεγάλη
περιουσία ή σημαντική
πολιτική ισχύ.
Περίπου το ένα πέμπτο
αυτών των 59
ολιγαρχών-ηγετών
ξεκίνησε έχοντας πλούτο,
τα δύο πέμπτα ξεκίνησαν
από την εξουσία, ενώ οι
υπόλοιποι συσσώρευσαν
και τα δύο ταυτόχρονα.
Ελάχιστοι —μόλις το 7%—
δημιούργησαν μόνοι τους
την περιουσία τους. Το
υπόλοιπο 93% κληρονόμησε
τον πλούτο του ή τον
απέκτησε μέσω πολιτικών
και άλλων διασυνδέσεων.
Για παράδειγμα, οι
σχέσεις του προέδρου της
Νότιας Αφρικής
Cyril
Ramaphosa
με το Αφρικανικό Εθνικό
Κογκρέσο (ANC)
του επέτρεψαν άμεσα να
συσσωρεύσει ιδιωτική
περιουσία. Αντίθετα, ο
πρωθυπουργός της Τσεχίας
Andrej
Babiš
δημιούργησε τη δική του
περιουσία αποκτώντας και
αναπτύσσοντας έναν από
τους μεγαλύτερους
επιχειρηματικούς ομίλους
της χώρας του και στη
συνέχεια αξιοποίησε τον
πλούτο του για να
αποκτήσει πολιτική ισχύ.
Ωστόσο, οι ολιγάρχες δεν
χρειάζεται να
καταλαμβάνουν κορυφαίες
κυβερνητικές θέσεις για
να ασκούν επιρροή. Ενώ
οι αρχηγοί κρατών και
κυβερνήσεων ενσαρκώνουν
μία μορφή εξουσίας —την
αρμοδιότητα λήψης
αποφάσεων— οι ολιγάρχες
μπορούν να ασκούν και
δύο άλλες μορφές ισχύος:
τη δυνατότητα καθορισμού
της πολιτικής ατζέντας
και τη διαμόρφωση του
τρόπου σκέψης. Αυτές οι
μορφές εξουσίας είναι
λιγότερο ορατές και
δυσκολότερο να
μετρηθούν, αλλά είναι
εξίσου σημαντικές για
την κατανόηση της
αναδυόμενης ολιγαρχικής
παγκόσμιας τάξης.
Στους καθιερωμένους
Αμερικανούς ολιγάρχες
περιλαμβάνονται ο
Charles
Koch,
του οποίου η περιουσία
έχει στηρίξει επί μακρόν
το Ρεπουμπλικανικό
Κόμμα, και ο
Rupert
Murdoch,
ο οποίος έχει
αξιοποιήσει τη μιντιακή
αυτοκρατορία του για να
διαμορφώνει την κοινή
γνώμη στις Ηνωμένες
Πολιτείες και πέρα από
αυτές. Ωστόσο, υπό την
κυβέρνηση Trump,
την παράσταση έχουν
αρχίσει να κλέβουν οι
δισεκατομμυριούχοι της
τεχνολογίας, όπως ο
Sam
Altman
της OpenAI,
ο Elon
Musk
της Tesla
και της SpaceX
και ο Larry
Page
της Google.
Η αυξανόμενη πολιτική
τους εμπλοκή έχει
συμπέσει με την
εξασφάλιση επικερδών
δημόσιων συμβάσεων, την
απορρύθμιση και άλλα
οφέλη.
Αυτές οι δραστηριότητες
καθορισμού της πολιτικής
ατζέντας συνοδεύονται
από μια βαθύτερη και
ακόμη πιο σημαντική
μορφή ισχύος. Οι
τεχνολογικοί ολιγάρχες
ελέγχουν ή επηρεάζουν
τεχνολογίες, από το
ChatGPT
και το X
του Musk
έως την Αναζήτηση
Google,
οι οποίες διαμορφώνουν
τον τρόπο με τον οποίο
οι άνθρωποι σκέφτονται
και ενεργούν. Εκτιμούμε
ότι η επίδραση αυτών των
δραστηριοτήτων είναι
συγκρίσιμη και, σε
ορισμένες περιπτώσεις,
ξεπερνά ήδη —ή πρόκειται
να ξεπεράσει— την
εξουσία λήψης αποφάσεων
των αρχηγών κρατών και
κυβερνήσεων.
Δισεκατομμύρια άνθρωποι
χρησιμοποιούν καθημερινά
μηχανές αναζήτησης και
μέσα κοινωνικής
δικτύωσης, ενώ
εκατοντάδες εκατομμύρια
βασίζονται όλο και
περισσότερο στην τεχνητή
νοημοσύνη για να
αναζητούν, να ερμηνεύουν
και να παράγουν
πληροφορίες. Η
δυνατότητα επηρεασμού
όσων βλέπουν, γνωρίζουν
και τελικά πιστεύουν οι
άνθρωποι αποτελεί μια
εξαιρετικά ισχυρή μορφή
εξουσίας.
Ωστόσο, ελάχιστοι
αντιλαμβάνονται το
πραγματικό μέγεθος της
απειλής, εν μέρει επειδή
οι ολιγάρχες μπορεί να
διαφέρουν σημαντικά
μεταξύ τους. Μπορούν να
υπάρχουν τόσο σε
δημοκρατίες όσο και σε
αυταρχικά καθεστώτα. Η
ιδιότητα του ολιγάρχη
αφορά το ίδιο το πρόσωπο
και όχι κατ' ανάγκη το
πολιτικό καθεστώς στο
οποίο δραστηριοποιείται
ή την ιδεολογία που
πρεσβεύει. Μπορεί να
υποστηρίζει πολιτικές
απόψεις είτε της
Αριστεράς είτε της
Δεξιάς, προωθώντας τον
σοσιαλισμό, τον
καπιταλισμό ή κάποια
άλλη ιδεολογία. Αυτό
γίνεται σαφές από τον
μακρύ κατάλογο των
ολιγαρχών-ηγετών, στον
οποίο περιλαμβάνονται
κομμουνιστές κρατικοί
σοσιαλιστές (Xi),
επαναστάτες της
Αριστεράς (ο
Daniel
Ortega
και η Rosario
Murillo
της Νικαράγουας),
κεντρώοι λαϊκιστές (Babiš),
συντηρητικοί εθνικιστές
(Erdoğan),
θρησκευτικοί
συντηρητικοί (ο ανώτατος
ηγέτης του Ιράν
Mojtaba
Khamenei)
και εκπρόσωποι της άκρας
Δεξιάς (Trump).
Τελικά, αυτό που έχει
σημασία δεν είναι οι
ιδεολογικές κατηγορίες,
αλλά το γεγονός ότι ο
πλούτος και η εξουσία
συγχωνεύονται και
αλληλοενισχύονται, αντί
να παραμένουν θεσμικά
διαχωρισμένα. (Ένας
αυταρχικός ηγέτης είναι
ολιγάρχης μόνο εφόσον
σημαντικός πλούτος
συνδυάζεται με την
εξουσία του, όπως
ακριβώς ένας
δισεκατομμυριούχος είναι
ολιγάρχης μόνο όταν η
περιουσία του συνδέεται
με την άσκηση εξουσίας.)
Ο χαρακτηρισμός κάποιου
ως ολιγάρχη εξαρτάται
από τη σύζευξη πλούτου
και εξουσίας. Οι
πολιτικές που
προωθούνται, οι
επιδιώξεις και οι
ωφελούμενοι από αυτή τη
σύζευξη αποτελούν
ξεχωριστά ζητήματα που
πρέπει να εξετάζονται
εμπειρικά. Αυτό σημαίνει
ότι η αναδυόμενη
ολιγαρχική παγκόσμια
τάξη δεν θα καθορίζεται
από κάποια συγκεκριμένη
ιδεολογία. Αντιθέτως,
πιθανότατα θα
χαρακτηρίζεται από
ιδεολογική πολυμορφία.
Έτσι, θα διαπερνά τις
κατηγορίες που
χρησιμοποιούνται συνήθως
για την κατανόηση της
παγκόσμιας πολιτικής.
Ένα ακόμη βασικό
χαρακτηριστικό της
αναδυόμενης παγκόσμιας
τάξης είναι ότι
διαφορετικοί τύποι
ολιγαρχών θα αποκτούν
ολοένα μεγαλύτερη
κυριαρχία. Οι αρχηγοί
κρατών και κυβερνήσεων
θα εξακολουθήσουν να
έχουν σημαντικό ρόλο,
λόγω της καταναγκαστικής
ισχύος που διαθέτουν.
Ωστόσο, οι τεχνολογικοί
ολιγάρχες θα ασκούν νέες
μορφές επιρροής,
διαμορφώνοντας τον τρόπο
σκέψης και την πολιτική
ατζέντα, τις οποίες τα
κράτη δεν θα μπορούν να
ελέγξουν. Η εκρηκτική
αύξηση του πλούτου και
της επιρροής του
Musk
κατά τη δεύτερη προεδρία
του Trump
πιθανότατα δεν αποτελεί
εξαίρεση, αλλά προάγγελο
μιας μελλοντικής τάσης.
Τέλος, αυτή η ολιγαρχική
παγκόσμια τάξη είναι
πιθανό να είναι πιο
ασταθής και συναλλακτική
από την τάξη πραγμάτων
που αντικαθιστά. Οι
ολιγάρχες ευδοκιμούν
χειραγωγώντας,
παρακάμπτοντας και
οικειοποιούμενοι τους
κανόνες του παιχνιδιού.
Αντιμετωπίζουν τα
θεσμικά όρια ως
διαπραγματεύσιμα και τις
συμφωνίες ως διαρκώς
επαναδιαπραγματεύσιμες.
Διατηρούν όσο το δυνατόν
περισσότερες επιλογές
ανοικτές και
αντιμετωπίζουν την
αβεβαιότητα ως ευκαιρία.
Οι απρόβλεπτες συμφωνίες
του Trump
αποτυπώνουν αυτή τη
νοοτροπία, αν και σε
καμία περίπτωση δεν
είναι ο πρώτος που την
υιοθετεί. Ο Putin
καλλιεργεί αυτή την
προσέγγιση από το 2014.
Το ερώτημα δεν είναι
πλέον εάν οι ολιγάρχες
θα κυβερνήσουν τον
κόσμο. Ήδη το κάνουν και
πιθανότατα θα συνεχίσουν
να το κάνουν για
δεκαετίες. Αυτό που
πρέπει πλέον να μας
απασχολεί είναι τι
είδους κόσμο
δημιουργούν.
Ο David
Lingelbach
είναι καθηγητής
Επιχειρηματικότητας στο
University
of
Baltimore
και συνιδρυτής του
Κέντρου Μελέτης των
Ολιγαρχών (The
Center
for
the
Study
of
Oligarchs).
Η Valentina
Rodríguez
Guerra
είναι συνιδρύτρια του
Κέντρου Μελέτης των
Ολιγαρχών (The
Center
for
the
Study
of
Oligarchs).
Πηγή: Project
Syndicate
|
