Το 2025 χάθηκαν 3,9 δισ. ευρώ

Η εικόνα ήταν ιδιαίτερα χαρακτηριστική το 2025. Με συνολικές καταθέσεις περίπου 155 δισ. ευρώ και μέσο σταθμισμένο επιτόκιο μόλις 0,31%, οι τόκοι που εισπράχθηκαν από τους αποταμιευτές διαμορφώθηκαν περίπου στα 480 εκατ. ευρώ.

Την ίδια στιγμή, ο μέσος ετήσιος πληθωρισμός ανήλθε στο 2,9%. Αυτό σημαίνει ότι η πραγματική απόδοση των καταθέσεων ήταν περίπου -2,5%.

Με άλλα λόγια, για κάθε 100 ευρώ που παρέμεναν στην τράπεζα, η ονομαστική αξία τους διατηρούνταν, αλλά η αγοραστική τους δύναμη μειωνόταν. Σε επίπεδο συνολικών καταθέσεων, η απώλεια αγοραστικής δύναμης υπολογίζεται σε περίπου 3,9 δισ. ευρώ μόνο για το 2025.

Ακόμη μεγαλύτερη ήταν η επιβάρυνση το 2022, όταν η ενεργειακή κρίση και οι επιπτώσεις του πολέμου στην Ουκρανία εκτόξευσαν τον πληθωρισμό στο 9,2%. Συνολικά, στην τετραετία 2022-2025 οι αποταμιευτές εισέπραξαν περίπου 2 δισ. ευρώ από τόκους, αλλά η άνοδος των τιμών περιόρισε την πραγματική αξία των αποταμιεύσεών τους κατά περίπου 24 δισ. ευρώ.

Και το πρόβλημα δεν φαίνεται να έχει εξαφανιστεί το 2026. Ακόμη και οι προθεσμιακές καταθέσεις, που προσφέρουν υψηλότερες αποδόσεις από τους απλούς λογαριασμούς, εξακολουθούν να υπολείπονται αισθητά του πληθωρισμού, ο οποίος εκτιμάται ότι θα κινηθεί κοντά στο 3,8%.

Η μεγάλη διαφορά με τις αγορές

Το κόστος της επιλογής των καταθέσεων γίνεται ακόμη πιο εμφανές όταν συγκριθεί με τις αποδόσεις των διεθνών χρηματιστηριακών αγορών.

Το 2025 ο Γενικός Δείκτης του Χρηματιστηρίου Αθηνών ενισχύθηκε κατά 44,3%, ο γερμανικός DAX κατά 23%, ο Euro Stoxx 50 κατά 18%, ο S&P 500 κατά 16,4%, ενώ ο γαλλικός CAC 40 σημείωσε άνοδο περίπου 14%.

Η σύγκριση αυτή δεν σημαίνει φυσικά ότι οι καταθέτες θα έπρεπε να μεταφέρουν μαζικά τις αποταμιεύσεις τους στις μετοχές. Η κατάθεση προσφέρει χαρακτηριστικά που δεν προσφέρει μια επένδυση σε μετοχές: ασφάλεια, ρευστότητα και πολύ χαμηλό κίνδυνο απώλειας του ονομαστικού κεφαλαίου.

Αντίθετα, οι χρηματιστηριακές επενδύσεις έχουν σημαντικές διακυμάνσεις και καμία εγγύηση απόδοσης. Το 2022, για παράδειγμα, οι μεγάλες διεθνείς αγορές κατέγραψαν σημαντικές απώλειες.

Η ουσία επομένως δεν βρίσκεται στην επιλογή «καταθέσεις ή μετοχές», αλλά στο κόστος ευκαιρίας που δημιουργείται όταν ολόκληρη η αποταμίευση ενός νοικοκυριού παραμένει αποκλειστικά σε προϊόντα χαμηλής απόδοσης.

Η Ευρώπη θέλει περισσότερα χρήματα στις κεφαλαιαγορές

Το φαινόμενο δεν αφορά μόνο την Ελλάδα. Πρόσφατη ανάλυση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας καταγράφει τη διαχρονικά ισχυρή προτίμηση των ευρωπαϊκών νοικοκυριών για καταθέσεις, παρά τη μεγάλη διαφορά απόδοσης σε σχέση με άλλες επενδυτικές επιλογές.

Περίπου το 32% των χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων των νοικοκυριών της Ευρωζώνης βρίσκεται σε καταθέσεις και μετρητά, ενώ μόλις το 5% είναι τοποθετημένο απευθείας σε εισηγμένες μετοχές.

Εάν συνυπολογιστούν αμοιβαία κεφάλαια, ασφαλιστικά προϊόντα και συνταξιοδοτικές επενδύσεις, περίπου το 38% του χρηματοοικονομικού πλούτου των νοικοκυριών κατευθύνεται στις κεφαλαιαγορές.

Αυτό ακριβώς το χάσμα επιχειρεί να περιορίσει η ευρωπαϊκή στρατηγική για τη δημιουργία της Ένωσης Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων. Στόχος είναι ένα μεγαλύτερο μέρος των αποταμιεύσεων των Ευρωπαίων να διοχετεύεται σε επενδύσεις, ενισχύοντας παράλληλα τη χρηματοδότηση των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων.

Τα επενδυτικά προϊόντα για τα νοικοκυριά

Στο πλαίσιο αυτό εξετάζεται και η ανάπτυξη των λεγόμενων λογαριασμών αποταμίευσης και επενδύσεων, γνωστών ως SIA.

Πρόκειται για απλούστερα επενδυτικά προϊόντα ή πλατφόρμες που επιτρέπουν στα νοικοκυριά να αποκτούν ευκολότερη πρόσβαση σε μετοχές, ομόλογα και επενδυτικά κεφάλαια. Σε ορισμένες χώρες συνοδεύονται και από φορολογικά κίνητρα, ώστε να ενθαρρύνονται οι πολίτες να επενδύουν μέρος των αποταμιεύσεών τους.

Η λογική είναι ότι ένα νοικοκυριό δεν χρειάζεται να εγκαταλείψει την τραπεζική κατάθεση για να αποκτήσει επενδυτική έκθεση. Μπορεί, αντίθετα, να διατηρεί ένα μέρος των χρημάτων του σε ασφαλή και άμεσα διαθέσιμα προϊόντα και να κατευθύνει ένα άλλο μέρος σε μακροπρόθεσμες επενδύσεις.

Οι Έλληνες παραμένουν ιδιαίτερα συντηρητικοί

Στην Ελλάδα η τάση προς τις καταθέσεις είναι ακόμη πιο έντονη. Τα στοιχεία της Τράπεζας της Ελλάδος δείχνουν ότι τα οικιστικά ακίνητα αντιστοιχούν περίπου στο 59% του συνολικού ενεργητικού των νοικοκυριών.

Ο πλούτος των Ελλήνων παραμένει επομένως σε μεγάλο βαθμό συγκεντρωμένος στην κατοικία, ενώ από το χρηματοοικονομικό σκέλος κυριαρχούν οι τραπεζικές καταθέσεις.

Η επενδυτική κουλτούρα παραμένει περιορισμένη, παρά το γεγονός ότι η Ελλάδα διαθέτει σχετικά χαμηλή φορολογία κεφαλαιακών κερδών, περίπου 15%, σε σύγκριση με αρκετές άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Το ζήτημα είναι ακόμη πιο σημαντικό επειδή η διατήρηση χρημάτων στην τράπεζα δεν σημαίνει απαραίτητα διατήρηση της πραγματικής τους αξίας. Όταν ο πληθωρισμός παραμένει υψηλότερος από το επιτόκιο κατάθεσης, ο αποταμιευτής χάνει σταδιακά αγοραστική δύναμη χωρίς να βλέπει το υπόλοιπο του λογαριασμού του να μειώνεται.

Η τελευταία τετραετία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Οι καταθέσεις παρέμειναν ονομαστικά ασφαλείς, όμως η αγοραστική δύναμη δεκάδων δισεκατομμυρίων ευρώ διαβρώθηκε από τον πληθωρισμό.

Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο μήνυμα για τον Έλληνα αποταμιευτή: η ασφάλεια της κατάθεσης έχει αξία, αλλά έχει και κόστος. Και όταν το επιτόκιο βρίσκεται επί χρόνια κάτω από τον πληθωρισμό, το κόστος αυτό δεν είναι ορατό στον τραπεζικό λογαριασμό, αλλά στην πραγματική αξία των χρημάτων.