Η επιτυχία του μοντέλου του Κόλπου είναι τόσο ελκυστική ώστε ο Καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ προχώρησε πρόσφατα στη δημιουργία ενός αντίστοιχου ταμείου, ενώ ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ υπέγραψε εκτελεστικό διάταγμα για τη σύσταση ενός αμερικανικού SWF.

Ωστόσο, ούτε ο Καναδάς ούτε οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν τις δεκαετίες πλεονασματικών εσόδων από υδρογονάνθρακες που αποτέλεσαν τη βάση του μοντέλου των χωρών του Κόλπου. Ένα πιο κατάλληλο παράδειγμα είναι η Λατινική Αμερική, η οποία έχει δοκιμάσει επανειλημμένα αυτό το μοντέλο υπό συνθήκες πολύ πιο κοντά σε εκείνες που αντιμετωπίζουν σήμερα ο Καναδάς και οι ΗΠΑ.

Σε αντίθεση με τα κράτη του Κόλπου, που απολάμβαναν διαρκώς αυξανόμενα πετρελαϊκά έσοδα και πολιτική σταθερότητα μέσω συντηρητικών μοναρχιών, οι χώρες της Λατινικής Αμερικής βρέθηκαν αντιμέτωπες με κύκλους ανόδου και πτώσης των τιμών των εμπορευμάτων, δημοσιονομικά ελλείμματα και συχνές πολιτικές εναλλαγές μεταξύ αριστερών και δεξιών κυβερνήσεων, γεγονός που δυσχέραινε τη διατήρηση μακροπρόθεσμης στρατηγικής.

Παρότι ορισμένες χώρες πέτυχαν να δημιουργήσουν αποτελεσματικά SWFs, πολλές απέτυχαν. Η εμπειρία τους προσφέρει πολύτιμα διδάγματα για τις ΗΠΑ, τον Καναδά και κάθε άλλη χώρα που εξετάζει αντίστοιχες πρωτοβουλίες.

Πρώτο μάθημα: Χρειάζεται πραγματικό κεφάλαιο

Η δημιουργία ενός SWF προϋποθέτει την ύπαρξη σημαντικών πόρων που το κράτος μπορεί να διαθέσει χωρίς να θέσει σε κίνδυνο τη δημοσιονομική του σταθερότητα.

Όταν η Βραζιλία ίδρυσε το δικό της ταμείο το 2008, τα κεφάλαια προήλθαν από δημοσιονομικές πιστώσεις και δημόσιο δανεισμό, όχι από ουσιαστικά πλεονάσματα εμπορευμάτων. Το μοντέλο αποδείχθηκε μη βιώσιμο και το ταμείο διαλύθηκε έντεκα χρόνια αργότερα, με τα εναπομείναντα περιουσιακά στοιχεία να κατευθύνονται στην εξυπηρέτηση του δημόσιου χρέους.

Η Γουιάνα αντιμετώπισε το αντίθετο πρόβλημα. Το 2025 το ταμείο της εισέπραξε 2,47 δισ. δολάρια από πετρελαϊκά έσοδα. Ωστόσο, το κοινοβούλιο ενέκρινε αναλήψεις ύψους 2,46 δισ. δολαρίων την ίδια χρονιά. Χωρίς αποτελεσματικούς μηχανισμούς προστασίας, το ταμείο λειτούργησε ως μηχανισμός μεταφοράς πόρων στον κρατικό προϋπολογισμό και όχι ως όχημα αποταμίευσης.

Δεύτερο μάθημα: Τα πολλά καθήκοντα οδηγούν σε αποτυχία

Ένας ακόμη κίνδυνος είναι η υπερφόρτωση των ταμείων με πολλαπλούς και αντικρουόμενους στόχους.

Το πετρελαϊκό ταμείο του Μεξικού, για παράδειγμα, καλείται να σταθεροποιεί τον προϋπολογισμό, να αποταμιεύει για το μέλλον και ταυτόχρονα να στηρίζει την κρατική πετρελαϊκή εταιρεία Pemex. Όταν αυτοί οι στόχοι συγκρούονται, επικρατεί πάντοτε η πιο επείγουσα ανάγκη.

Έτσι, τα πετρελαϊκά έσοδα χρησιμοποιούνται συνεχώς για τη διάσωση της Pemex και οι αποταμιεύσεις δεν συσσωρεύονται ποτέ. Πόροι που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν μακροπρόθεσμα αποθέματα καταλήγουν να εξυπηρετούν βραχυπρόθεσμες πολιτικές σκοπιμότητες.

Το παράδειγμα της Χιλής

Ίσως το σημαντικότερο παράδειγμα στην περιοχή είναι το Ταμείο Οικονομικής και Κοινωνικής Σταθεροποίησης της Χιλής, το οποίο θεωρείται πρότυπο διακυβέρνησης.

Ωστόσο, ακόμη και ένα σωστά οργανωμένο ταμείο μπορεί να αντιμετωπίσει δυσκολίες. Η Χιλή βρέθηκε αντιμέτωπη με το γεγονός ότι δανείζεται με επιτόκιο περίπου 5%, ενώ το ταμείο της απέδιδε μόλις 1%-2% ετησίως.

Η κατάσταση θυμίζει έναν ιδιώτη που διατηρεί έναν μικρό λογαριασμό αποταμίευσης ενώ ταυτόχρονα πληρώνει υψηλά επιτόκια σε πιστωτικές κάρτες. Οι περισσότεροι οικονομικοί σύμβουλοι θα πρότειναν πρώτα τη μείωση του χρέους.

Γι’ αυτόν τον λόγο, το 2024 η Χιλή ψήφισε νομοθεσία που επιτρέπει στο ταμείο να λειτουργεί περισσότερο ως επενδυτικό κεφάλαιο (endowment fund), με μεγαλύτερη ευελιξία και δυνατότητα ανάληψης επενδυτικού κινδύνου ώστε να επιδιώκει υψηλότερες αποδόσεις.

Η σημασία της διακυβέρνησης

Η τεχνογνωσία της Λατινικής Αμερικής στον τομέα των SWFs έχει αναγνωριστεί διεθνώς. Οι παγκόσμιες αρχές διακυβέρνησης των κυρίαρχων επενδυτικών ταμείων, γνωστές ως «Αρχές του Σαντιάγο», υπογράφηκαν το 2008 στην πρωτεύουσα της Χιλής.

Ο Παναμάς, έχοντας μακρά παράδοση προστασίας ανεξάρτητων δημόσιων θεσμών, όπως η Αρχή της Διώρυγας του Παναμά, ενσωμάτωσε αντίστοιχες δικλίδες ασφαλείας και στο δικό του SWF.

Σύμφωνα με τον Δείκτη Κυρίαρχων Επενδυτικών Ταμείων του Peterson Institute το 2021, το ταμείο του Παναμά βαθμολογήθηκε με 82 στα 100 ως προς τη διαφάνεια και τη διακυβέρνηση. Αντίστοιχα, το Ταμείο του Κατάρ έλαβε βαθμολογία 46 και το PIF της Σαουδικής Αραβίας μόλις 39.

Όχι όλα μέσω ενός SWF

Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι επενδύσεις που συμβάλλουν στην απασχόληση, την περιφερειακή ανάπτυξη ή την εθνική ασφάλεια δικαιολογούν χαμηλότερες οικονομικές αποδόσεις λόγω των κοινωνικών οφελών που παράγουν.

Ωστόσο, τέτοιου είδους στόχοι εξυπηρετούνται καλύτερα μέσω αναπτυξιακών τραπεζών, συμπράξεων δημόσιου και ιδιωτικού τομέα ή βιομηχανικής πολιτικής – όχι μέσω ενός κυρίαρχου επενδυτικού ταμείου.

Συμπέρασμα

Οι χώρες του Κόλπου έχουν καταστήσει τα Sovereign Wealth Funds συνώνυμα της στρατηγικής ισχύος και της οικονομικής επιρροής. Όμως η επιτυχία τους βασίστηκε σε τεράστια πετρελαϊκά πλεονάσματα και σε μακροχρόνια πολιτική συνέχεια, στοιχεία που δύσκολα μπορούν να αντιγραφούν από χώρες όπως οι ΗΠΑ ή ο Καναδάς.

Αντί να προσπαθούν να αναπαράγουν το μοντέλο του Κόλπου, οι χώρες αυτές θα μπορούσαν να αντλήσουν πιο χρήσιμα διδάγματα από τη Λατινική Αμερική, η οποία έχει δείξει τόσο τις παγίδες όσο και τις προϋποθέσεις επιτυχίας ενός κυρίαρχου επενδυτικού ταμείου. Το αποτέλεσμα ίσως να μην είναι τόσο εντυπωσιακό, αλλά μπορεί να αποδειχθεί πολύ πιο ρεαλιστικό και βιώσιμο μακροπρόθεσμα.

Πηγή: Project Syndicate
Αρθρογράφος: Erika Mouynes