Ο Furman κατονομάζει πολλά από τα βασικά ρεύματα αυτού του ετερόκλητου συνόλου: «συμπεριφορική οικονομική, αστοχίες πληροφόρησης, θεσμοί, φούσκες, χρηματοπιστωτική ευθραυστότητα [εδώ βρίσκεται το πραγματικά ευαίσθητο σημείο!], μονοψώνιο στην αγορά εργασίας (κατά κάποιον τρόπο), δημιουργική καταστροφή κατά Schumpeter», καθώς και τυχαιοποιημένες ελεγχόμενες δοκιμές και άλλες μεθόδους που υποτίθεται ότι είναι αμιγώς εμπειρικές. Όλα αυτά συνιστούν μια εντυπωσιακή παραδοχή ενός διανοητικού κατακερματισμού, ο οποίος έχει προκληθεί εκ των έσω.

Ας εξετάσουμε την «αστοχία πληροφόρησης» ή την ασυμμετρία πληροφόρησης, στην οποία είχε δώσει έμφαση πριν από πολλά χρόνια ο Joseph E. Stiglitz, ένας κατεξοχήν εκπρόσωπος της «ορθόδοξης» οικονομικής σκέψης, μέχρι που η πραγματικότητα τον προσγείωσε κατά τη διάρκεια της προεδρίας του Bill Clinton. Περιέγραφε ο Stiglitz μια ατέλεια που θα μπορούσε, καταρχήν, να διορθωθεί με καλύτερη και πληρέστερη, «συμμετρική» πληροφόρηση, διασώζοντας έτσι το ανταγωνιστικό υπόδειγμα από την κριτική; Ή μήπως άνοιγε ένα παράθυρο σε ένα μοιραίο ελάττωμα των αγορών; Αν τον ερμηνεύω σωστά, ο ίδιος ο Stiglitz έχει παραμείνει αμφίθυμος απέναντι σε αυτό το κρίσιμο ερώτημα, διατηρώντας το κύρος του ως εκπροσώπου της ορθόδοξης σχολής, αποφεύγοντας να αντιμετωπίσει πλήρως τις συνέπειες της δικής του κριτικής.

Κάτι ανάλογο μπορεί να ειπωθεί και για τον Paul Krugman, η αρχική φήμη του οποίου βασίστηκε στη διερεύνηση των συνεπειών των «αυξανόμενων αποδόσεων κλίμακας» —ή, με άλλα λόγια, της μείωσης του μοναδιαίου κόστους καθώς αυξάνεται η κλίμακα παραγωγής. Οι αυξανόμενες αποδόσεις κλίμακας εξηγούν πολλά, μεταξύ άλλων την επικράτηση του Βορρά στον Αμερικανικό Εμφύλιο Πόλεμο, την ανάδειξη των Ηνωμένων Πολιτειών σε παγκόσμια δύναμη κατά τον 20ό αιώνα και τη σημερινή άνοδο της Κίνας. Ταυτόχρονα, αναιρούν το νεοκλασικό δόγμα του συγκριτικού πλεονεκτήματος και την προσήλωση της κυρίαρχης οικονομικής σκέψης στο ελεύθερο εμπόριο. Ωστόσο, ο Krugman, ακόμη περισσότερο από τον Stiglitz, απέφυγε συστηματικά να εξετάσει τις λογικές συνέπειες των δικών του ιδεών.

Στο μεταξύ, οι εκπρόσωποι της «συμπεριφορικής οικονομικής» ιδιοποιήθηκαν την ορολογία μιας πλούσιας παράδοσης στην οργανωσιακή κοινωνιολογία, προκειμένου να προωθήσουν ένα ερευνητικό πρόγραμμα που αρχικά τουλάχιστον συνίστατο στον «έλεγχο» των λεγόμενων αξιωμάτων περί «ορθολογικότητας», στα οποία στηρίζεται το καθιερωμένο μικροοικονομικό υπόδειγμα. Αυτό που ανακάλυψαν —έκπληξη, έκπληξη— είναι ότι οι πραγματικοί άνθρωποι συμπεριφέρονται διαφορετικά. Άλλαξε, όμως, κάτι στα μονότονα θεμέλια της δυναμικής προσφοράς και ζήτησης που διδάσκεται στα εγχειρίδια; Ούτε στο ελάχιστο.

Αυτό μας φέρνει στους θεσμούς, τη χρηματοπιστωτική ευθραυστότητα, το μονοψώνιο και τη «δημιουργική καταστροφή κατά Schumpeter». Σε κάθε μία από αυτές τις περιπτώσεις, η κυρίαρχη οικονομική σκέψη έχει απογυμνώσει μια ανατρεπτική θεωρητική παράδοση από τις πνευματικές της ρίζες, στέλνοντας αντίστοιχα τους Thorstein Veblen και John R. Commons, τον Hyman Minsky, την Joan Robinson και τον E.H. Chamberlin, καθώς και τον ίδιο τον Joseph Schumpeter στη λήθη. Όλες αυτές οι προσωπικότητες υπήρξαν δριμείς επικριτές της νεοκλασικής κυρίαρχης σχολής. (Ο πατέρας μου, John Kenneth Galbraith, συνέθεσε επίσης αρκετές από αυτές τις θεωρητικές παραδόσεις.)

Από τον κατάλογο του Furman απουσιάζει χαρακτηριστικά το πιο κραυγαλέο παράδειγμα: οι λεγόμενοι «Νέοι Κεϊνσιανοί» (New Keynesians), το ρεύμα στο οποίο ανήκει και ο ίδιος, οι οποίοι έχουν μετατρέψει τον John Maynard Keynes σε μια καρικατούρα που δεν τον θυμίζει σε τίποτα. Σε αυτό το πλαίσιο, οι «ετερόδοξοι» αποτελούν τους πραγματικούς πνευματικούς κληρονόμους των μεγάλων στοχαστών που παραμερίστηκαν. Οι μετακεϊνσιανοί έχουν μελετήσει σε βάθος τον Keynes. Η Σύγχρονη Νομισματική Θεωρία (Modern Monetary Theory – MMT) αντλεί από τον Keynes, τον Minsky, τον Wynne Godley και τον Abba Lerner, ενώ η εξελικτική οικονομική σκέψη βασίζεται στους Veblen και Commons. Υπάρχουν, επιπλέον, ο μαρξισμός και οι παραφυάδες του —μια ολόκληρη κατηγορία που έχει πλέον σχεδόν διαγραφεί από την ιστορία— καθώς και η φεμινιστική, η οικολογική και άλλες σχολές οικονομικής σκέψης.

Η χρήση του όρου «ετερόδοξοι» για αυτό το σύνολο οικονομολόγων που έχουν περιθωριοποιηθεί είναι μια ατυχής παγίδα. Ορίζει μια σειρά διαφορετικών και βαθιών θεωρητικών παραδόσεων με βάση αυτό που απορρίπτουν, δηλαδή την ενσωμάτωσή τους σε μια κυρίαρχη σχολή που στερείται θεωρητικού πυρήνα. Συγχέει μια χαλαρή συμμαχία —η οποία εκτείνεται σε ολόκληρο το ιδεολογικό φάσμα, φτάνοντας μέχρι και στους «Αυστριακούς» οικονομολόγους, με πιο χαρακτηριστικούς τους Friedrich August von Hayek και Ludwig von Mises, που τοποθετούνται στη δεξιά πλευρά του πολιτικού φάσματος— με μια σαφή και ενιαία θεωρητική βάση, η οποία δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί.

Ο Furman, επομένως, δεν έχει εντελώς άδικο όταν περιγράφει την ετερόδοξη οικονομική σκέψη ως ένα πολιτικό εγχείρημα. Θα ήταν, ωστόσο, ακριβέστερο να τη χαρακτηρίσει ένα χαλαρό δίκτυο αλληλοϋποστήριξης για όσους απειλούνται με ακαδημαϊκό αποκλεισμό. Όπως επισημαίνει, όμως, ο James Broughel, οικονομολόγος της αυστριακής σχολής στο George Mason University, η κυρίαρχη οικονομική σκέψη αποτελεί ένα πολύ ισχυρότερο και εξίσου πολιτικό εγχείρημα. Εάν αυτό είναι δύσκολο να γίνει αντιληπτό, ο λόγος είναι ότι βασικός στόχος της σήμερα είναι απλώς η διατήρηση του ελέγχου επί των πόρων, των διορισμών, των προγραμμάτων σπουδών και της δημόσιας πολιτικής.

Δεν είναι απαραίτητο να παραμείνουμε σε αυτή την κατάσταση. Στο βιβλίο Entropy Economics, ο Jing Chen και εγώ επισημάναμε ότι οι περισσότερες —αν και όχι όλες— από τις «ετερόδοξες» σχολές βασίζονται σε μια απλή διαπίστωση: οι θεμελιώδεις αρχές που διέπουν τη φυσική, τη βιολογική, την οργανωσιακή και την κοινωνική πραγματικότητα πρέπει αναγκαστικά να διέπουν και την οικονομία. Ωστόσο, πρόκειται για μια βάση την οποία η κυρίαρχη οικονομική σκέψη, εγκλωβισμένη σε ένα διανοητικό πλαίσιο που είχε καταστεί παρωχημένο ήδη από τις αρχές του 19ου αιώνα, αδυνατεί ακόμη και να αναγνωρίσει, πόσο μάλλον να αποδεχθεί, χωρίς να καταρρεύσει.

Στο τελευταίο μου βιβλίο, The Power to Destroy, αναλύω τις πρόσφατες συνέπειες στον πραγματικό κόσμο από την εφαρμογή στην οικονομική πολιτική αυτού του κυρίαρχου, κενού και χαοτικού συνόλου ιδεών. Από την πλευρά της, στο Anti-Fascist Economics, η Weber παρουσιάζει συγκεκριμένες προτάσεις για τη διασφάλιση μιας οικονομικής ζωής με προσιτό κόστος, ανεκτής και βιώσιμης — μια λαϊκή απαίτηση τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Αμερική, η οποία θα διαμορφώσει την πολιτική μας στο ορατό μέλλον.

Δεν είναι, λοιπόν, περίεργο που οι «ορθόδοξοι» οικονομολόγοι αντιλαμβάνονται ότι έρχονται δύσκολες εξελίξεις.

Ο James K. Galbraith είναι κάτοχος της έδρας Κυβερνητικών και Επιχειρηματικών Σχέσεων και καθηγητής Δημόσιας Διοίκησης στη Σχολή Δημοσίων Υποθέσεων LBJ του Πανεπιστημίου του Τέξας στο Όστιν. Είναι συγγραφέας του βιβλίου The Power to Destroy: How Bad Economics Drove America's Decline (University of Chicago Press, 2026) και συν-συγγραφέας, μαζί με τον Jing Chen, του Entropy Economics: The Living Basis of Value and Production (University of Chicago Press, 2025).

Πηγή: Project Syndicate