Η οικονομική συμπληρωματικότητα

Οι οικονομίες της Ευρώπης και της Ρωσίας περιγράφονταν συχνά ως συμπληρωματικές, καθώς η καθεμία παρείχε στην άλλη δυνατότητες, πόρους και πλεονεκτήματα που δεν διέθετε εγγενώς. Η Ρωσία διέθετε τεράστια αποθέματα φθηνού φυσικού αερίου, καθώς και σημαντικές εξαγωγές λιπασμάτων, μετάλλων, πετρελαίου και σιτηρών, ενώ η Ευρώπη προσέφερε κεφάλαια, επενδύσεις, προηγμένη τεχνολογία και βιομηχανική τεχνογνωσία. Η Ευρώπη – και ιδιαίτερα η Γερμανία – είχε ανάγκη από αξιόπιστη και οικονομικά προσιτή ενέργεια για να στηρίξει τη βιομηχανική της βάση, ενώ εκτεταμένα δίκτυα αγωγών συνέδεαν άμεσα τις δύο πλευρές. Αυτό επέτρεπε στη γερμανική βιομηχανία να επωφελείται από σχετικά χαμηλό ενεργειακό κόστος, την ώρα που η Ρωσία εξασφάλιζε έσοδα από τις εξαγωγές και συνάλλαγμα.

Η σχέση αυτή συνοψιζόταν συχνά στη φράση: «γερμανική μηχανική και ρωσική ενέργεια/πρώτες ύλες ισοδυναμούν με έναν ισχυρό βιομηχανικό συνδυασμό». Ορισμένοι υποστήριζαν ότι, θεωρητικά, οι δύο πλευρές θα μπορούσαν να συγκροτήσουν ένα ιδιαίτερα ανταγωνιστικό ευρασιατικό οικονομικό μπλοκ.

Η Κίνα αναλαμβάνει πλέον μέρος του συμπληρωματικού οικονομικού ρόλου που διαδραμάτιζε παλαιότερα η Ευρώπη για τη Ρωσία. Η μετατόπιση αυτή αποτυπώνεται καθαρά στις εμπορικές τάσεις μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία, το 2022, και το καθεστώς των δυτικών κυρώσεων. Η Κίνα αναδείχθηκε στον μεγαλύτερο εμπορικό εταίρο της Ρωσίας, με το διμερές εμπόριο να αυξάνεται από περίπου 147 δισ. δολάρια το 2021 σε περίπου 245 δισ. δολάρια το 2024. Αντίθετα, το εμπόριο μεταξύ Ευρωπαϊκής Ένωσης και Ρωσίας ακολούθησε αντίστροφη πορεία, υποχωρώντας δραματικά από περίπου 250–260 δισ. ευρώ το 2021 σε εκτιμώμενα 50–60 δισ. ευρώ το 2024. Η εξέλιξη αυτή αντανακλά τη βαθιά συρρίκνωση των οικονομικών δεσμών Ευρώπης–Ρωσίας και έναν σημαντικό αναπροσανατολισμό του ρωσικού εξωτερικού εμπορίου προς την Ασία.

Οι ΗΠΑ, ο πόλεμος στην Ουκρανία και η ρωσική οικονομία

Οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιμετώπιζαν με σοβαρή ανησυχία την πιθανή διαμόρφωση ενός άξονα Βερολίνου–Μόσχας για πολλούς λόγους. Σε γεωπολιτικό επίπεδο, μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να θεωρηθεί μερική ανατροπή της μεταψυχροπολεμικής τάξης πραγμάτων, στην οποία η Γερμανία κατείχε κεντρικό ρόλο στο πλαίσιο του δυτικοκεντρικού συστήματος υπό την αμερικανική ηγεσία. Από πλευράς ασφάλειας, μια βαθύτερη ευρωρωσική σύγκλιση ενδεχομένως να περιόριζε την ευρωπαϊκή εξάρτηση από τις αμερικανικές εγγυήσεις ασφαλείας, αποδυναμώνοντας τον αμερικανικό ρόλο στη Δυτική Ευρώπη.

Οικονομικά, θα μπορούσε να μειώσει την αμερικανική επιρροή στις ευρωπαϊκές ενεργειακές αγορές και να περιορίσει την εξάρτηση της Ευρώπης από τις διατλαντικές ενεργειακές ροές. Πολιτικά, μια στενότερη σχέση Ευρωπαϊκής Ένωσης–Ρωσίας ενδεχομένως να ενίσχυε την ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία και μια πιο ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική από τις ΗΠΑ.

Μετά το αρχικό σοκ των κυρώσεων το 2022, η ρωσική οικονομία σταθεροποιήθηκε πολύ ταχύτερα απ’ όσο ανέμεναν πολλοί δυτικοί φορείς χάραξης πολιτικής. Η συνέχιση των εξαγωγών πετρελαίου, φυσικού αερίου, λιπασμάτων, μετάλλων και σιτηρών — σε συνδυασμό με την ανακατεύθυνση του εμπορίου προς την Ασία, ιδίως προς την Κίνα και την Ινδία — επέτρεψε στη Ρωσία να διατηρήσει σημαντικά έσοδα παρά τους δυτικούς περιορισμούς.

Ταυτόχρονα, οι στρατιωτικές δαπάνες μετατράπηκαν σε βασικό μοχλό οικονομικής ανάπτυξης, στηρίζοντας τη βιομηχανική παραγωγή, την απασχόληση και την εσωτερική ζήτηση. Αντί να αποκοπεί από την παγκόσμια οικονομία, η Ρωσία απομακρύνθηκε κυρίως από τη δυτική οικονομία, εμβαθύνοντας παράλληλα την ενσωμάτωσή της σε μη δυτικές αγορές μέσω της αποδολαριοποίησης και της αξιοποίησης τρίτων κρατών ως διαμεσολαβητών και εναλλακτικών συστημάτων πληρωμών.

Σε αντίθεση με πολλές αρχικές προβλέψεις, το βιοτικό επίπεδο δεν κατέρρευσε, η ανεργία υποχώρησε σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα και οι πραγματικοί μισθοί και τα διαθέσιμα εισοδήματα παρουσίασαν αξιοσημείωτη ανάκαμψη μετά το 2022, παρά τις συνεχιζόμενες πληθωριστικές πιέσεις.

Ρωσία και Ευρώπη

Η Ευρώπη κατάφερε να αντικαταστήσει μεγάλο μέρος των ρωσικών ενεργειακών και εμπορευματικών εισαγωγών της, όμως συχνά μέσω μιας ακριβότερης και πιο ασταθούς δομής εφοδιασμού. Από την άλλη πλευρά, η Ρωσία αναπροσανατολίζει ολοένα και περισσότερο τη γεωπολιτική και οικονομική της κατεύθυνση προς την Ασία — το δημογραφικό και οικονομικό κέντρο βάρους της παγκόσμιας ανάπτυξης. Παράλληλα, εμβαθύνει περαιτέρω τη συνεργασία της με την Κίνα, έχοντας σε μεγάλο βαθμό εξασφαλίσει μέσω του Πεκίνου, όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, την οικονομική συμπληρωματικότητα που απώλεσε από την Ευρώπη και την οποία επιδιώκει να αξιοποιήσει περαιτέρω.

Την ίδια στιγμή, η Ευρώπη έχασε μέρος της συμπληρωματικότητας πάνω στην οποία είχε στηριχθεί το βιομηχανικό της μοντέλο. Η απώλεια σχετικά φθηνής ρωσικής ενέργειας μέσω αγωγών και βιομηχανικών πρώτων υλών συνέβαλε στην αύξηση του κόστους παραγωγής, σε πληθωριστικές πιέσεις και στην ενίσχυση των ανησυχιών για την ανταγωνιστικότητα ενεργοβόρων κλάδων σε σύγκριση με την προ του 2022 περίοδο. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την περαιτέρω αύξηση της ευρωπαϊκής εξάρτησης από τον διατλαντικό της εταίρο.

Η Ευρώπη βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με μια κατάσταση κατά την οποία έχει οδηγηθεί σε de facto αντιπαράθεση με μία μεγάλη δύναμη, τη Ρωσία, ενώ παραμένει στρατηγικά εξαρτημένη από μία άλλη, τις Ηνωμένες Πολιτείες, σε μια περίοδο όπου και αυτή η σχέση εξελίσσεται προς μια πιο αβέβαιη και περίπλοκη κατεύθυνση. Την ίδια στιγμή, οι σχέσεις της Ευρώπης με την άλλη μεγάλη δύναμη, την Κίνα, παραμένουν στάσιμες, ενώ η ήπειρος αντιμετωπίζει αυξανόμενες οικονομικές προκλήσεις μέσα σε ένα ολοένα πιο κατακερματισμένο και πολυπολικό διεθνές σύστημα.

Ο Πούτιν φαίνεται αποφασισμένος να κεφαλαιοποιήσει περαιτέρω τη σινορωσική σχέση, εμβαθύνοντας τον ανατολικό αναπροσανατολισμό της Ρωσίας, προωθώντας την ευρασιατική ολοκλήρωση και επιδιώκοντας να επεκτείνει το στρατηγικό πλεονέκτημα στον πόλεμο της Ουκρανίας. Οι ευρωπαϊκές ηγεσίες ενδεχομένως να πίστευαν ότι ο πόλεμος θα «καθήλωνε» τη Ρωσία, ωστόσο η παρατεταμένη διάρκεια της σύγκρουσης κινδυνεύει ολοένα και περισσότερο να «καθηλώσει» την ίδια την Ευρώπη.

*Ο Εμμανουήλ Μπέζας είναι μηχανικός ορυκτών πόρων, γεωπολιτικός αναλυτής