Τα βασικά συμπεράσματα της έκθεσης

Η έκθεση καταγράφει σημαντικές δυνατότητες αύξησης της παραγωγικότητας, αλλά προειδοποιεί ότι τα οφέλη δεν θα κατανεμηθούν ισόρροπα μεταξύ επιχειρήσεων, εργαζομένων και κρατών-μελών.

Ειδικότερα, οι επιχειρήσεις της ΕΕ που υιοθετούν την ΤΝ εμφανίζουν, σύμφωνα με τις διαθέσιμες εκτιμήσεις, δυνατότητα αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας κατά περίπου 4% σε ορίζοντα πενταετίας, χωρίς να διαπιστώνεται μέχρι στιγμής αντίστοιχη βραχυπρόθεσμη μείωση της απασχόλησης.

Μεγαλύτερα οφέλη αναμένεται να αποκομίσουν οι μεγάλες επιχειρήσεις, οι κλάδοι παροχής υπηρεσιών έντασης γνώσης και οι οικονομίες που προχωρούν ταχύτερα στην ενσωμάτωση της τεχνολογίας. Αντίθετα, οι χώρες και οι επιχειρήσεις που καθυστερούν να προσαρμοστούν κινδυνεύουν να βρεθούν σε μειονεκτική θέση.

Η έκθεση αναδεικνύει επίσης πέντε βασικά συμπεράσματα:

Δεν έχει καταγραφεί ακόμη συνολική απώλεια θέσεων εργασίας στην ΕΕ λόγω της ΤΝ. Οι επιπτώσεις παραμένουν δύσκολο να διαχωριστούν από εκείνες της οικονομικής συγκυρίας και των ευρύτερων διαρθρωτικών αλλαγών.

Η παραγωγικότητα μπορεί να αυξηθεί σημαντικά, αλλά τα οφέλη θα είναι άνισα. Οι επιχειρήσεις που διαθέτουν περισσότερους πόρους και εξειδικευμένο προσωπικό έχουν μεγαλύτερη δυνατότητα αξιοποίησης της τεχνολογίας.

Οι επιπτώσεις στους νέους εργαζομένους παραμένουν ασαφείς. Η επιβράδυνση των προσλήψεων από το 2022 σε επαγγέλματα με υψηλή έκθεση στην ΤΝ δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στην τεχνολογία.

Η έκθεση στην ΤΝ δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με απώλεια εργασίας. Εκτιμάται ότι το 14% της απασχόλησης στην ΕΕ βρίσκεται σε κατηγορίες με υψηλότερες δυνατότητες αυτοματοποίησης, ενώ το 27% ενδέχεται να επηρεαστεί από την αναδιοργάνωση των εργασιακών καθηκόντων.

Η άνιση υιοθέτηση μπορεί να ενισχύσει τις υφιστάμενες ανισότητες. Οι εργαζόμενοι με τριτοβάθμια εκπαίδευση χρησιμοποιούν τη γενετική ΤΝ σε ποσοστό υπερδιπλάσιο σε σχέση με όσους έχουν χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο. Παράλληλα, οι γυναίκες εμφανίζουν μεγαλύτερη έκθεση στην τεχνολογία, αλλά μικρότερη χρήση της σε σχέση με τους άνδρες.

Ένα ακόμη ζήτημα αφορά τα δημόσια οικονομικά. Εάν η τεχνολογική μετάβαση οδηγήσει σε μείωση του μεριδίου της εργασίας στο συνολικό εισόδημα της οικονομίας, ενδέχεται να περιοριστεί η φορολογική βάση που συνδέεται με τους μισθούς. Για τον λόγο αυτό, η Κομισιόν υπογραμμίζει την ανάγκη συστηματικής παρακολούθησης των εξελίξεων.

Πόσες θέσεις εργασίας κινδυνεύουν στην Ευρώπη

Παρά την απουσία μέχρι στιγμής σαφούς συνολικής επίδρασης στην απασχόληση, οι μακροπρόθεσμες προβλέψεις παρουσιάζουν μεγάλη διακύμανση.

Η έκθεση αναφέρει εκτιμήσεις σύμφωνα με τις οποίες η Τεχνητή Νοημοσύνη θα μπορούσε να περιορίσει την καθαρή δημιουργία θέσεων εργασίας στην ΕΕ κατά περίπου 300.000 έως το 2035. Πρόκειται για την καθαρή μεταβολή που προκύπτει από τη διαφορά μεταξύ προσλήψεων και αποχωρήσεων ή απολύσεων, όχι κατ’ ανάγκη για ισάριθμες συνολικές απώλειες θέσεων.

Σε πιο απαισιόδοξα σενάρια, οι απώλειες θα μπορούσαν να φτάσουν τα 10,5 εκατομμύρια θέσεις εργασίας έως το 2040, ανεξάρτητα από τις νέες προσλήψεις. Εάν συνυπολογιστούν και οι ευρύτερες επιπτώσεις του αυτοματισμού, ορισμένες εκτιμήσεις ανεβάζουν τις πιθανές απώλειες έως το 1 εκατομμύριο θέσεις σε διαφορετικά σενάρια ανάλυσης.

Ανάλογα με την ταχύτητα της ψηφιακής μετάβασης, οι συνολικές επιπτώσεις στην απασχόληση εκτιμάται ότι θα μπορούσαν να κυμανθούν από 1,4% έως 5%.

Οι αριθμοί αυτοί δεν αποτελούν βεβαιότητες. Εξαρτώνται από την ταχύτητα υιοθέτησης της ΤΝ, τις δεξιότητες των εργαζομένων, το κατά πόσο η τεχνολογία υποκαθιστά ή συμπληρώνει την ανθρώπινη εργασία, αλλά και από τις πολιτικές που θα εφαρμοστούν για την προσαρμογή της οικονομίας.

Σύμφωνα με ανάλυση της OpenAI για την ΕΕ, το 14% της απασχόλησης βρίσκεται σε κατηγορίες με υψηλότερες προοπτικές αυτοματοποίησης, ενώ για το 27% εκτιμάται ότι θα απαιτηθεί αναδιοργάνωση καθηκόντων. Οι επιπτώσεις, ωστόσο, διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των κρατών-μελών.

Στο επίκεντρο οι νέοι εργαζόμενοι

Ιδιαίτερη αβεβαιότητα επικρατεί σχετικά με τις προοπτικές των νέων που εισέρχονται στην αγορά εργασίας, καθώς και όσων αναζητούν τις πρώτες θέσεις απασχόλησης.

Η Κομισιόν επισημαίνει ότι δεν υπάρχουν ακόμη ισχυρές ενδείξεις για γενικευμένη μείωση των θέσεων εισαγωγικού επιπέδου στην ΕΕ λόγω της ΤΝ. Η επιβράδυνση των προσλήψεων μπορεί να συνδέεται και με άλλους παράγοντες, όπως η οικονομική αβεβαιότητα, η τηλεργασία και διαρθρωτικές τάσεις που είχαν εμφανιστεί πριν από την ευρεία διάδοση της τεχνολογίας.

Ενδεικτικά, στοιχεία από τις ΗΠΑ δείχνουν ότι η απασχόληση των εργαζομένων ηλικίας 22-25 ετών σε επαγγέλματα με τη μεγαλύτερη έκθεση στην ΤΝ μειώθηκε σχετικά κατά 11%-19% από το 2022, με την απόκλιση να διευρύνεται σε ετήσια βάση. Τα στοιχεία αυτά, ωστόσο, αφορούν την αμερικανική αγορά και δεν αποδεικνύουν από μόνα τους ότι η ΤΝ είναι η μοναδική αιτία της μεταβολής.

Η εκπαίδευση φαίνεται να επηρεάζει τόσο την αξιοποίηση της τεχνολογίας όσο και τον φόβο απώλειας της εργασίας. Οι εργαζόμενοι με υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο χρησιμοποιούν συχνότερα εργαλεία ΤΝ και εμφανίζονται λιγότερο ανήσυχοι για το ενδεχόμενο επαγγελματικής εκτόπισης.

Αντίθετα, οι γυναίκες εκτίθενται περισσότερο σε εφαρμογές ΤΝ, κυρίως λόγω της μεγαλύτερης παρουσίας τους σε γραφειακές και διοικητικές θέσεις, αλλά χρησιμοποιούν λιγότερο τη γενετική ΤΝ σε σχέση με τους άνδρες, παρά τις συγκρίσιμες ψηφιακές δεξιότητες.

Ποιοι κλάδοι αντιμετωπίζουν τις μεγαλύτερες αλλαγές

Η έκθεση της Κομισιόν διαχωρίζει την έκθεση ενός επαγγέλματος στην ΤΝ από τον πραγματικό κίνδυνο απώλειας της θέσης εργασίας. Η δυνατότητα αυτοματοποίησης ορισμένων καθηκόντων δεν σημαίνει ότι θα εξαφανιστεί και το αντίστοιχο επάγγελμα.

Οι θέσεις που περιλαμβάνουν επαναλαμβανόμενες εργασίες, είτε χειρωνακτικές είτε γνωστικές, αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυνο αυτοματοποίησης. Αντίθετα, τα διοικητικά στελέχη, οι επαγγελματίες και οι μηχανικοί ενδέχεται να επωφεληθούν περισσότερο από τη συμπληρωματική λειτουργία της ΤΝ, καθώς οι θέσεις τους απαιτούν σύνθετη κρίση, κοινωνικές δεξιότητες και επίλυση προβλημάτων.

Μεταποίηση

Η υιοθέτηση της ΤΝ στη μεταποίηση παραμένει περιορισμένη και ανομοιογενής. Ωστόσο, οι δυνατότητες εξοικονόμησης κόστους είναι σημαντικές.

Σύμφωνα με στοιχεία αναφοράς του κλάδου που παραθέτει η έκθεση, σε παραγωγικές διαδικασίες κατάλληλες για εφαρμογές ΤΝ το κόστος εργασίας ανά μονάδα παραγωγής μπορεί να μειωθεί κατά 30%-40%.

Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί προοπτικές αυτοματοποίησης συγκεκριμένων καθηκόντων μέσα στις υφιστάμενες θέσεις εργασίας, χωρίς να συνεπάγεται απαραίτητα την κατάργηση ολόκληρων επαγγελμάτων. Οι εφαρμογές αφορούν κυρίως τον ποιοτικό έλεγχο, την προληπτική συντήρηση εξοπλισμού και τη διαχείριση της εφοδιαστικής αλυσίδας.

Αυτοκινητοβιομηχανία

Η αυτοκινητοβιομηχανία είναι ένας από τους κλάδους για τους οποίους υπάρχουν οι περισσότερες ποσοτικοποιημένες εκτιμήσεις σχετικά με τις πιθανές απώλειες θέσεων εργασίας. Οι προβλέψεις, ωστόσο, παραμένουν αμφιλεγόμενες και δεν συνδέονται αποκλειστικά με την ΤΝ.

Καθοριστικό ρόλο διαδραματίζει η μετάβαση από τα οχήματα με κινητήρες εσωτερικής καύσης στα ηλεκτρικά αυτοκίνητα, η οποία μεταβάλλει τις ανάγκες σε εξαρτήματα, παραγωγικές διαδικασίες και εργατικό δυναμικό.

Μελέτη του 2021 εκτίμησε ότι η μετάβαση στην παραγωγή ηλεκτρικών οχημάτων θα μπορούσε, σε ορίζοντα 15ετίας, να οδηγήσει στην απώλεια έως και 500.000 θέσεων εργασίας στην ευρωπαϊκή εφοδιαστική αλυσίδα της αυτοκινητοβιομηχανίας, έναντι περίπου 226.000 νέων θέσεων. Το συγκεκριμένο σενάριο αντιστοιχεί σε καθαρή απώλεια περίπου 270.000 θέσεων.

Οι πιέσεις είναι ήδη ορατές στον κλάδο: οι προμηθευτικές επιχειρήσεις ανακοίνωσαν περικοπές 54.000 θέσεων εργασίας μόνο το 2024, σε ένα περιβάλλον ασθενούς ζήτησης.

Σε δυσμενέστερα σενάρια, τα οποία λαμβάνουν υπόψη τις ρυθμιστικές απαιτήσεις και την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας, οι απώλειες θα μπορούσαν να φτάσουν τις 726.000 θέσεις έως το 2040. Άλλες αναλύσεις, όμως, εκτιμούν ότι η συνολική απασχόληση στην ΕΕ θα μπορούσε να αυξηθεί κατά 500.000 έως 850.000 θέσεις, εφόσον συνυπολογιστούν η παραγωγή μπαταριών και η ανάπτυξη υποδομών φόρτισης.

Οι διαφορετικές εκτιμήσεις καταδεικνύουν ότι η τελική επίδραση θα εξαρτηθεί από την εξέλιξη της ζήτησης, την ανταγωνιστικότητα των ευρωπαϊκών κατασκευαστών και τη δημιουργία νέων δραστηριοτήτων γύρω από την ηλεκτροκίνηση.

Εξόρυξη και κρίσιμες πρώτες ύλες

Η Κομισιόν επισημαίνει ότι δεν υπάρχουν ακόμη επαρκείς μελέτες που να απομονώνουν την επίδραση της ΤΝ στην απασχόληση στον κλάδο της εξόρυξης.

Οι προοπτικές του τομέα συνδέονται περισσότερο με την προσπάθεια της ΕΕ να διασφαλίσει την πρόσβαση σε κρίσιμες πρώτες ύλες, οι οποίες είναι απαραίτητες για την ενεργειακή μετάβαση, την αυτοκινητοβιομηχανία και τη μεταποίηση.

Η Πράξη για τις Κρίσιμες Πρώτες Ύλες θέτει για το 2030 στόχους ώστε το 10% της ετήσιας κατανάλωσης της ΕΕ να καλύπτεται από εγχώρια εξόρυξη, το 40% από εγχώρια επεξεργασία και το 25% από ανακύκλωση.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις που παρατίθενται στην έκθεση, η διασφάλιση αξιόπιστου εφοδιασμού σε ολόκληρη την αλυσίδα αξίας θα μπορούσε να δημιουργήσει οικονομική αξία 2 τρισ. ευρώ και να στηρίξει περισσότερες από 32 εκατομμύρια θέσεις εργασίας έως το 2030. Οι θέσεις αυτές προστίθενται στις περίπου 30 εκατομμύρια θέσεις εργασίας στην ΕΕ που ήδη εξαρτώνται από την αξιόπιστη διαθεσιμότητα πρώτων υλών.

Καθαρές τεχνολογίες

Η ανάπτυξη των καθαρών τεχνολογιών δημιουργεί σημαντικές προοπτικές απασχόλησης, καθώς η Ευρώπη επενδύει στην ενεργειακή μετάβαση και στην ενίσχυση της εγχώριας παραγωγικής της βάσης.

Οι εκτιμήσεις που παραθέτει η Κομισιόν κάνουν λόγο για έως και 3 εκατομμύρια επιπλέον θέσεις εργασίας στον ενεργειακό τομέα της ΕΕ έως το 2030.

Παράλληλα, οι στόχοι του Νόμου για τη Βιομηχανία Μηδενικών Εκπομπών (Net-Zero Industry Act) συνδέονται με περίπου 400.000 θέσεις εργασίας και ετήσια οικονομική αξία 60 δισ. ευρώ. Η εξέλιξη του κλάδου αναμένεται να δημιουργήσει νέες ανάγκες σε τεχνικές ειδικότητες, μηχανικούς και εργαζομένους με εξειδικευμένες γνώσεις.

Φαρμακοβιομηχανία και βιοτεχνολογία

Ο φαρμακευτικός κλάδος της ΕΕ απασχολεί περίπου 830.000 εργαζομένους, ενώ οι διαθέσιμες θέσεις εργασίας στη βιοτεχνολογία αυξήθηκαν κατά 17% το 2025, σύμφωνα με την έκθεση.

Η αύξηση των θέσεων σε συνδυασμό με τη δυσκολία εξεύρεσης κατάλληλων υποψηφίων υποδηλώνει ότι ο κλάδος αντιμετωπίζει κυρίως έλλειψη εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού και όχι γενικευμένο εκτοπισμό εργαζομένων.

Παράλληλα, εκτιμήσεις της φαρμακευτικής βιομηχανίας αναφέρουν ότι έως και το 30% των καθηκόντων που σχετίζονται με την έρευνα και ανάπτυξη, την παραγωγή και τις εμπορικές δραστηριότητες θα μπορούσε να αυτοματοποιηθεί μέσα στα επόμενα 15 χρόνια.

Η αυτοματοποίηση αυτή ενδέχεται να αλλάξει σημαντικά τον τρόπο εργασίας, χωρίς να συνεπάγεται υποχρεωτικά αντίστοιχη μείωση του συνολικού προσωπικού. Η τελική επίδραση θα εξαρτηθεί από την ανάπτυξη νέων δραστηριοτήτων και την ανάγκη για πρόσθετες δεξιότητες.

Αμυντική βιομηχανία

Στον αμυντικό τομέα, οι επιχειρήσεις προσλαμβάνουν ειδικούς στην ΤΝ και επιστήμονες δεδομένων, παράλληλα με μηχανικούς, τεχνικούς και εργαζομένους στην παραγωγή.

Η τάση αυτή υποδηλώνει ότι η εξειδίκευση στην ΤΝ μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά προς τις παραδοσιακές τεχνικές δεξιότητες, ενισχύοντας τις δυνατότητες σχεδιασμού και παραγωγής. Ωστόσο, η αύξηση των προσλήψεων συνδέεται και με τη συνολική επέκταση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας.

Ο αριθμός των κορυφαίων ερευνητών και μηχανικών ΤΝ στον ευρωπαϊκό αμυντικό τομέα αυξήθηκε από 144 το 2014 σε περίπου 1.700 το 2024.

Παρά τη σημαντική αυτή μεταβολή, η Κομισιόν επισημαίνει ότι δεν υπάρχουν ακόμη ολοκληρωμένα στοιχεία σε επίπεδο ΕΕ που να αποδεικνύουν εάν η ΤΝ δημιουργεί περισσότερες θέσεις εργασίας από όσες καταργεί ή εάν έχει ήδη επιφέρει μετρήσιμη αύξηση της παραγωγικότητας στις αμυντικές επιχειρήσεις.

Η πρόκληση για την Ελλάδα

Η έκθεση αναδεικνύει ότι η επίδραση της Τεχνητής Νοημοσύνης δεν θα είναι ίδια σε όλες τις ευρωπαϊκές οικονομίες. Η ταχύτητα υιοθέτησης της τεχνολογίας, η δυνατότητα των επιχειρήσεων να επενδύσουν σε αυτήν, η ποιότητα των δεξιοτήτων και η προσαρμογή των εργαζομένων θα καθορίσουν σε μεγάλο βαθμό το ποιος θα επωφεληθεί και ποιος θα αντιμετωπίσει μεγαλύτερες πιέσεις.

Για την Ελλάδα, η σχετικά δυσμενής θέση που καταγράφεται στην έκθεση υπογραμμίζει τον κίνδυνο να μην αξιοποιήσει στον ίδιο βαθμό με άλλες χώρες τα οφέλη της νέας τεχνολογίας, ενώ ταυτόχρονα θα πρέπει να διαχειριστεί τις αλλαγές στην απασχόληση.

Το κρίσιμο ζητούμενο δεν είναι μόνο η προστασία των υφιστάμενων θέσεων εργασίας, αλλά και η προσαρμογή των δεξιοτήτων του εργατικού δυναμικού, η επανεκπαίδευση και η ενίσχυση της δυνατότητας των ελληνικών επιχειρήσεων να ενσωματώσουν παραγωγικά την ΤΝ.

Η τεχνολογία μπορεί να αυξήσει την παραγωγικότητα και να δημιουργήσει νέες επαγγελματικές ευκαιρίες. Εάν, όμως, η υιοθέτησή της παραμείνει άνιση, υπάρχει κίνδυνος να διευρυνθούν οι αποκλίσεις μεταξύ επιχειρήσεων, εργαζομένων και κρατών-μελών, με τις οικονομίες που καθυστερούν να προσαρμοστούν να αντιμετωπίζουν μεγαλύτερες δυσκολίες στην επόμενη φάση του ψηφιακού μετασχηματισμού.