Η διαφορετική ελληνική περίπτωση

Η Ελλάδα ακολούθησε έναν διαφορετικό δρόμο. Οι μεγάλες τιτλοποιήσεις που πραγματοποιήθηκαν τα προηγούμενα χρόνια είχαν ως βασικό στόχο την απομάκρυνση των μη εξυπηρετούμενων ανοιγμάτων από τους τραπεζικούς ισολογισμούς και όχι την απελευθέρωση κεφαλαίων για τη χρηματοδότηση νέων δανείων.

Ο «Ηρακλής» αποτέλεσε τον βασικό μηχανισμό αυτής της διαδικασίας. Οι τράπεζες προχώρησαν σε τιτλοποιήσεις μεγάλων χαρτοφυλακίων NPEs, τα οποία μεταφέρθηκαν σε οχήματα ειδικού σκοπού και στη συνέχεια στους servicers, με το Δημόσιο να παρέχει εγγυήσεις για τα senior notes.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Τράπεζας της Ελλάδος, τον Δεκέμβριο του 2024 το υπόλοιπο των NPLs που περιλαμβάνονταν στις τιτλοποιήσεις του «Ηρακλή» ανερχόταν σε 40,7 δισ. ευρώ, ενώ οι κρατικές εγγυήσεις διαμορφώνονταν στα 15,7 δισ. ευρώ.

Η διαδικασία αυτή συνέβαλε καθοριστικά στη δραστική εξυγίανση των ελληνικών τραπεζικών ισολογισμών. Στο τέλος του 2024 τα NPLs των ελληνικών τραπεζών είχαν υποχωρήσει στα 6 δισ. ευρώ, από 10 δισ. ευρώ ένα χρόνο νωρίτερα, ενώ ο δείκτης NPLs προς συνολικά δάνεια είχε μειωθεί στο 3,8%, από 6,7%.

Παράλληλα, όμως, οι ελληνικές τράπεζες έχουν ήδη αρχίσει να αξιοποιούν και τις συνθετικές τιτλοποιήσεις. Τα υποκείμενα χαρτοφυλάκια τέτοιων συναλλαγών στην Ελλάδα έχουν ξεπεράσει τα 13 δισ. ευρώ, με την Τράπεζα Πειραιώς να έχει τη μεγαλύτερη παρουσία, ακολουθούμενη από την Alpha Bank και τη Eurobank. Η Εθνική Τράπεζα δεν έχει μέχρι σήμερα κινηθεί στον συγκεκριμένο τομέα.

Από τα NPEs στη διαχείριση κεφαλαίου

Η διαφορά μεταξύ των δύο μοντέλων είναι ουσιαστική.

Στην παραδοσιακή τιτλοποίηση, η τράπεζα συγκεντρώνει ένα χαρτοφυλάκιο δανείων και το μεταβιβάζει σε ειδικό όχημα, το οποίο στη συνέχεια εκδίδει τίτλους προς τους επενδυτές. Με αυτόν τον τρόπο τα δάνεια απομακρύνονται από τον ισολογισμό της τράπεζας.

Στη συνθετική τιτλοποίηση, αντίθετα, το δάνειο παραμένει στην τράπεζα. Αυτό που μεταφέρεται είναι μέρος του πιστωτικού κινδύνου, μέσω εγγυήσεων ή πιστωτικών παραγώγων. Έτσι, η τράπεζα μπορεί να επιτύχει κεφαλαιακή ελάφρυνση χωρίς να αποχωριστεί τη σχέση με τον πελάτη και το δάνειο.

Αυτός είναι και ο λόγος που οι συνθετικές τιτλοποιήσεις έχουν εξελιχθεί σε σημαντικό εργαλείο για τις ευρωπαϊκές τράπεζες. Η απελευθέρωση εποπτικού κεφαλαίου μπορεί να δημιουργήσει πρόσθετο χώρο για νέες χορηγήσεις, ενώ παράλληλα επιτρέπει καλύτερη διαχείριση του πιστωτικού κινδύνου.

Στην έρευνα της ΕΚΤ, η δυνατότητα δημιουργίας κεφαλαιακού χώρου για νέες χορηγήσεις καταγράφεται ως το σημαντικότερο κίνητρο για τις τιτλοποιήσεις. Ακολουθούν η βελτίωση της ρευστότητας, η διαχείριση πιστωτικού κινδύνου, η πρόσβαση σε χρηματοδότηση και η κάλυψη εποπτικών απαιτήσεων.

Σχεδόν τριπλάσια η αγορά των συνθετικών τιτλοποιήσεων

Η ευρωπαϊκή αγορά έχει παρουσιάσει σταδιακή ανάκαμψη τα τελευταία χρόνια, όμως η μεγαλύτερη αλλαγή εντοπίζεται στις συνθετικές συναλλαγές. Ο όγκος τους έχει σχεδόν τριπλασιαστεί από το 2021.

Στα τέλη του 2025 οι συνθετικές τιτλοποιήσεις με υποκείμενα δάνεια προς μικρομεσαίες επιχειρήσεις έφθαναν περίπου τα 480 δισ. ευρώ, έναντι περίπου 380 δισ. ευρώ για τις παραδοσιακές τιτλοποιήσεις.

Η εξέλιξη αυτή αντανακλά και τη μεταβολή του τραπεζικού μοντέλου μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση. Οι αυξημένες κεφαλαιακές απαιτήσεις και οι αυστηρότεροι κανόνες της Βασιλείας έχουν καταστήσει τη διαχείριση των σταθμισμένων στοιχείων ενεργητικού και του διαθέσιμου κεφαλαίου ολοένα σημαντικότερη για τις τράπεζες.

Το κρίσιμο ερώτημα: Νέα δάνεια ή μεγαλύτερες διανομές;

Το ενδιαφέρον στοιχείο της έρευνας της ΕΚΤ βρίσκεται στο τι κάνουν τελικά οι τράπεζες με το κεφάλαιο που απελευθερώνουν.

Οι τράπεζες που προχώρησαν σε τιτλοποιήσεις εμφάνισαν κατά μέσο όρο αύξηση των επιχειρηματικών δανείων περίπου 5% την περίοδο 2018-2025, έναντι μόλις 1% για τις τράπεζες που δεν πραγματοποίησαν αντίστοιχες συναλλαγές.

Ωστόσο, όταν η ΕΚΤ λαμβάνει υπόψη και άλλους παράγοντες, όπως το μέγεθος, την κεφαλαιακή θέση και τις οικονομικές συνθήκες, η επίδραση αποδεικνύεται ιδιαίτερα περιορισμένη. Αύξηση κατά 1% στην έκδοση συνθετικών τιτλοποιήσεων συνδέεται με αύξηση μόλις 0,02% στην ανάπτυξη των επιχειρηματικών δανείων.

Αντίθετα, η επίδραση στις διανομές προς τους μετόχους είναι περίπου τριπλάσια. Για κάθε αύξηση 1% στις συνθετικές τιτλοποιήσεις, οι διανομές μερισμάτων αυξάνονται περίπου 0,07%.

Το συμπέρασμα είναι ιδιαίτερα σημαντικό: η απελευθέρωση κεφαλαίου δεν οδηγεί υποχρεωτικά σε αντίστοιχη αύξηση των νέων δανείων. Το κεφάλαιο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την ενίσχυση των κεφαλαιακών δεικτών, τη βελτιστοποίηση του ισολογισμού ή την αύξηση των επιστροφών προς τους μετόχους.

Τι σημαίνει αυτό για τις ελληνικές τράπεζες

Η εξέλιξη αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις ελληνικές τράπεζες, οι οποίες βρίσκονται πλέον σε εντελώς διαφορετική θέση σε σχέση με την περίοδο της κρίσης.

Το μεγάλο πρόβλημα των NPEs έχει σε μεγάλο βαθμό αντιμετωπιστεί και οι τράπεζες έχουν τη δυνατότητα να επικεντρωθούν περισσότερο στην πιστωτική επέκταση, στη χρηματοδότηση επενδύσεων και στην αύξηση των αποδόσεων για τους μετόχους.

Οι συνθετικές τιτλοποιήσεις μπορούν να αποτελέσουν ένα ακόμη εργαλείο προς αυτή την κατεύθυνση. Ειδικά για τράπεζες που επιδιώκουν υψηλότερη αύξηση χορηγήσεων αλλά ταυτόχρονα θέλουν να διατηρήσουν ισχυρούς κεφαλαιακούς δείκτες και υψηλές διανομές, η απελευθέρωση RWA μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία.

Ωστόσο, η εμπειρία της Ευρώπης δείχνει ότι δεν υπάρχει αυτόματη σύνδεση μεταξύ απελευθέρωσης κεφαλαίου και νέου δανεισμού. Το κρίσιμο ζητούμενο για την Ελλάδα είναι κατά πόσο οι τράπεζες θα χρησιμοποιήσουν τον πρόσθετο κεφαλαιακό χώρο κυρίως για την επιτάχυνση της πιστωτικής επέκτασης ή για την ενίσχυση των επιστροφών προς τους μετόχους.

Το νέο στοίχημα της Ευρώπης

Η Ευρώπη επιχειρεί πλέον να δημιουργήσει ένα πιο αποτελεσματικό και βαθύτερο οικοσύστημα τιτλοποιήσεων, ώστε οι τράπεζες να μπορούν να μεταφέρουν μέρος του πιστωτικού κινδύνου και να απελευθερώνουν κεφάλαια για την οικονομία.

Το ζητούμενο, όμως, δεν είναι απλώς η αύξηση του όγκου των συναλλαγών. Είναι να διασφαλιστεί ότι η απελευθέρωση κεφαλαίου θα μετατραπεί σε πραγματική χρηματοδότηση επενδύσεων και επιχειρήσεων, χωρίς να υπονομεύεται η χρηματοπιστωτική σταθερότητα.

Για τις ελληνικές τράπεζες, η επόμενη φάση είναι διαφορετική από εκείνη του «Ηρακλή». Τότε η τιτλοποίηση ήταν κυρίως εργαλείο εξυγίανσης. Σήμερα μπορεί να εξελιχθεί σε εργαλείο ενεργητικής διαχείρισης κεφαλαίου, πιστωτικής επέκτασης και, ταυτόχρονα, υψηλότερων αποδόσεων για τους μετόχους.