Σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης – και κυρίως στις βόρειες χώρες – τα μετρητά τείνουν να εξαφανιστούν από την καθημερινότητα. Στη Σουηδία, ενδεικτικά, περίπου το 90% των συναλλαγών πραγματοποιείται πλέον ηλεκτρονικά, ενώ μόλις οι μισοί πολίτες δηλώνουν ότι έχουν έστω μικρό ποσό σε χαρτονομίσματα ή κέρματα πάνω τους μέσα σε έναν μήνα. Αντίθετα, σε οικονομικά ασθενέστερες περιοχές της Ευρώπης, όπου κυριαρχούν οι μικρές επιχειρήσεις και η παραοικονομία έχει μεγαλύτερη παρουσία, τα μετρητά παραμένουν πιο διαδεδομένα. Παρ’ όλα αυτά, ακόμη και σε χώρες όπως η Γερμανία και η Αυστρία, που παραδοσιακά έδειχναν σαφή προτίμηση στο φυσικό χρήμα, η μετάβαση προς τις ψηφιακές πληρωμές επιταχύνεται. Χαρακτηριστικό είναι ότι η Ευρώπη διαθέτει περίπου τα μισά ΑΤΜ ανά κάτοικο σε σύγκριση με τις Ηνωμένες Πολιτείες, με τον αριθμό τους να μειώνεται διαρκώς.

Οι ηλεκτρονικές συναλλαγές παρουσιάζονταν επί χρόνια ως σύμβολο προόδου και εκσυγχρονισμού. Οι πολιτικές ηγεσίες, διαχρονικά, προωθούσαν την αύξηση των ψηφιακών πληρωμών ως εργαλείο καταπολέμησης της φοροδιαφυγής και του ξεπλύματος παράνομων κεφαλαίων. Στο ίδιο πλαίσιο, η Ευρωπαϊκή Ένωση προχώρησε στη θέσπιση ανώτατων ορίων στη χρήση μετρητών, ζητώντας από τα κράτη-μέλη να απαγορεύσουν την πραγματοποίηση μεγάλων συναλλαγών με επιχειρήσεις σε φυσικό χρήμα.

Η στροφή αυτή, ωστόσο, δεν έμεινε αναπάντητη. Ορισμένες πολιτικές δυνάμεις – κυρίως από τον χώρο της λαϊκιστικής Δεξιάς – αντέδρασαν έντονα, υποστηρίζοντας ότι οι ψηφιακές πληρωμές εξυπηρετούν πρωτίστως τις τράπεζες, οι οποίες αποκομίζουν κέρδη από κάθε χρήση κάρτας. Κατά την άποψή τους, τα μετρητά αποτελούν μια μορφή «υλικής ελευθερίας». Παρ’ όλα αυτά, οι καταναλωτές έδειξαν ξεκάθαρα τις προτιμήσεις τους: ενώ το 2016 τα μετρητά χρησιμοποιούνταν στο 79% των διαπροσωπικών συναλλαγών στην Ευρωζώνη, το 2024 το ποσοστό αυτό είχε υποχωρήσει στο 52%. Μάλιστα, οι συναλλαγές με μετρητά αφορούν πλέον κυρίως μικρότερα ποσά, καθώς για μεγαλύτερες αξίες προτιμώνται οι κάρτες.

Μετά την πανδημία, η χρήση χαρτονομισμάτων και κερμάτων περιορίστηκε τόσο έντονα, ώστε πολλές επιχειρήσεις άρχισαν να θεωρούν τη διαχείρισή τους ασύμφορη. Το 2024, περίπου το 12% των επιχειρήσεων στην Ευρώπη δεν αποδεχόταν μετρητά, ποσοστό αυξημένο κατά 4 μονάδες σε σύγκριση με μόλις τρία χρόνια νωρίτερα.

Παρά τη γενικευμένη αυτή τάση, οι ευρωπαϊκές Αρχές – σύμφωνα με ανάλυση του Economist – φαίνεται πλέον να αναγνωρίζουν ότι το ηλεκτρονικό χρήμα δεν αποτελεί πανάκεια. Αν και δεν τίθεται ζήτημα πλήρους επιστροφής στα μετρητά, υπάρχει σαφής επιθυμία να διασφαλιστεί η μόνιμη παρουσία και αποδοχή τους. Υπενθυμίζεται άλλωστε ότι το 2021 απόφαση του ανώτατου δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης επιβεβαίωσε πως το φυσικό χρήμα οφείλει να γίνεται δεκτό παντού.

Αυτή η φαινομενική «οπισθοχώρηση» εξηγείται καταρχάς από το γεγονός ότι ένα σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού παραμένει τεχνολογικά αναλφάβητο. Οι ψηφιακές εφαρμογές και οι τραπεζικές κάρτες αποτελούν ιδανική λύση για τους νεότερους και για όσους είναι εξοικειωμένοι με την τεχνολογία, ενώ γίνονται ανεκτές από τους μεσήλικες. Για τους ηλικιωμένους, όμως, η χρήση τραπεζικών εφαρμογών και καρτών συχνά αποδεικνύεται ιδιαίτερα δύσκολη και αγχωτική, με ορισμένους να αντιμετωπίζουν ακόμη και προβλήματα στο άνοιγμα τραπεζικού λογαριασμού.

Ένας δεύτερος προβληματισμός αφορά την ανθεκτικότητα των συστημάτων πληρωμών. Όταν όλα λειτουργούν ομαλά, οι ψηφιακές συναλλαγές προσφέρουν ταχύτητα και ευκολία. Ωστόσο, η απρόσκοπτη μεταφορά χρημάτων προϋποθέτει την ύπαρξη ηλεκτρικού ρεύματος και δικτύου δεδομένων. Στην Ισπανία, για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια εκτεταμένων μπλακ άουτ την άνοιξη του προηγούμενου έτους, πολλοί πολίτες αδυνατούσαν να προμηθευτούν βασικά αγαθά. Παράλληλα, εκφράζονται ανησυχίες ότι η κυριαρχία των ψηφιακών πληρωμών εντείνει την εξάρτηση της Ευρώπης από αμερικανικούς κολοσσούς, όπως η Visa και η Mastercard, των οποίων τα επιχειρηματικά και πολιτικά συμφέροντα δεν είναι πάντα προβλέψιμα.

Τέλος, στις χώρες της Βαλτικής και της Σκανδιναβίας, όπου υφίστανται φόβοι για ενδεχόμενο σαμποτάζ από τη Ρωσία, τα συστήματα ψηφιακών πληρωμών μπορούν να συνεχίσουν να λειτουργούν για περιορισμένο χρονικό διάστημα ακόμη και σε περίπτωση διακοπής ρεύματος. Παρ’ όλα αυτά, όπως επισημαίνει ο Economist, τίποτα δεν ξεπερνά τα μετρητά σε όρους ανθεκτικότητας.