Χρειάζεται πράγματι η Ευρωπαϊκή Ένωση — ένας οργανισμός 27 κρατών μελών, περίπου 450 εκατομμύρια πολίτες και έντονες πολιτικές διαφοροποιήσεις ακόμη και σε περιόδους σχετικής ομαλότητας — να ανοίξει περαιτέρω τις πύλες της; Η απάντηση που κυριαρχεί στους ευρωπαϊκούς θεσμούς δεν είναι κατηγορηματική, αλλά ένα προσεκτικό και υπό όρους «ναι».

Σήμερα, εννέα χώρες έχουν καταθέσει επίσημο αίτημα ένταξης, ενώ αξιωματούχοι στις Βρυξέλλες αφήνουν ανοικτό το ενδεχόμενο να προστεθούν και νέοι υποψήφιοι μέχρι το τέλος της δεκαετίας. Ωστόσο, η πιο πρόσφατη έκθεση προόδου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αποτυπώνει καθαρά την απόσταση που χωρίζει τις πολιτικές φιλοδοξίες από την πραγματική ετοιμότητα. Το Μαυροβούνιο, αν και μικρό σε μέγεθος, έχει προχωρήσει μεθοδικά στις απαιτούμενες μεταρρυθμίσεις, σε αντίθεση με χώρες όπως η Αλβανία, η Μολδαβία και η Ουκρανία, οι οποίες βρίσκονται ακόμη σε πρώιμο στάδιο. Για ορισμένους άλλους υποψηφίους, η ένταξη παραμένει μακρινό ενδεχόμενο.

Όταν υλοποιείται με σωστό σχεδιασμό, η διεύρυνση μπορεί να ενισχύσει τη γεωπολιτική ασφάλεια και τη θεσμική αξιοπιστία της Ευρώπης ως δημοκρατικού και σταθερού πόλου. Στη σημερινή συγκυρία, αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία: η αναθεωρητική στάση της Ρωσίας, η αυξανόμενη εσωστρέφεια των Ηνωμένων Πολιτειών και η διεύρυνση της κινεζικής επιρροής καθιστούν την περιφερειακή ενοποίηση στρατηγική επιλογή και όχι απλώς ιδεολογική φιλοδοξία. Η εναλλακτική θα ήταν μια Ευρωπαϊκή Ένωση περικυκλωμένη από ασταθή και ευάλωτα κράτη, εκτεθειμένα σε εξωτερικές πιέσεις και με κινδύνους αστάθειας που θα μπορούσαν εύκολα να διαχυθούν εντός των ευρωπαϊκών συνόρων.

Ακόμη και σε καθαρά οικονομικούς όρους, τα επιχειρήματα υπέρ της διεύρυνσης παραμένουν ισχυρά. Η μεγάλη επέκταση του 2004 απέδειξε ότι η ένταξη νέων κρατών μπορεί να λειτουργήσει ως μοχλός σύγκλισης: το κατά κεφαλήν ΑΕΠ των νέων μελών αυξήθηκε από το 59% του ευρωπαϊκού μέσου όρου στο 81% έως το 2022. Το βιοτικό επίπεδο βελτιώθηκε αισθητά, οι υποδομές αναβαθμίστηκαν, οι δημόσιες υπηρεσίες εκσυγχρονίστηκαν και το προσδόκιμο ζωής αυξήθηκε. Παράλληλα, τα παλαιότερα κράτη μέλη επωφελήθηκαν από μια διευρυμένη ενιαία αγορά, πιο ανθεκτικές εφοδιαστικές αλυσίδες και μεγαλύτερη γεωπολιτική σταθερότητα, με αποτέλεσμα το κατά κεφαλήν εισόδημά τους να εκτιμάται ότι είναι περίπου 10% υψηλότερο από ό,τι θα ήταν χωρίς τη διεύρυνση.

Τα οφέλη αυτά, ωστόσο, δεν προκύπτουν αυτόματα. Κάθε νέο κύμα ένταξης απαιτεί προσεκτική στάθμιση κόστους και οφέλους. Η ενσωμάτωση μικρότερων χωρών, όπως το Μαυροβούνιο και η Αλβανία, συνιστά μια επιλογή χαμηλού ρίσκου με δυνητικά υψηλές αποδόσεις. Μπορεί να ενισχύσει τη σταθερότητα σε ευαίσθητες περιοχές, να βελτιώσει τον έλεγχο των συνόρων και τη διαχείριση της μετανάστευσης, αλλά και να επιβραβεύσει έμπρακτα τις μεταρρυθμιστικές προσπάθειες. Σε τέτοιες περιπτώσεις, τα πιθανά οφέλη για την Ένωση φαίνεται να υπερτερούν σαφώς των κινδύνων.

Η περίπτωση της Ουκρανίας, ωστόσο, είναι πολύ πιο σύνθετη. Το μέγεθος της χώρας, η βιομηχανική της βάση και η στρατιωτική της ανθεκτικότητα θα μπορούσαν μεσοπρόθεσμα να τη μετατρέψουν σε σημαντικό στρατηγικό πλεονέκτημα για την ΕΕ. Παράλληλα όμως, ο συνεχιζόμενος πόλεμος, οι τεράστιες ανάγκες ανοικοδόμησης, τα ζητήματα διακυβέρνησης και οι πολιτικές ευαισθησίες καθιστούν την άμεση ένταξη εξαιρετικά δύσκολη. Σε αυτό το πλαίσιο, απαιτείται μια πιο ευέλικτη προσέγγιση, με έμφαση στη σταδιακή εμβάθυνση των σχέσεων — μέσω εμπορίου, ενέργειας και κανονιστικής σύγκλισης — και με στόχο τη δημιουργία των προϋποθέσεων για πλήρη ένταξη σε βάθος χρόνου.

Δύο βασικές αρχές θα πρέπει να καθοδηγήσουν τη μελλοντική πολιτική διεύρυνσης. Πρώτον, η ΕΕ οφείλει να επανεξετάσει τον τρόπο με τον οποίο ασκεί επιρροή στα υποψήφια κράτη. Η επιμονή σε κριτήρια όπως το κράτος δικαίου, η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης και η διαφάνεια παραμένει απαραίτητη. Ωστόσο, η παρατεταμένη αβεβαιότητα και οι ασαφείς χρονικοί ορίζοντες υπονομεύουν την αξιοπιστία της Ένωσης και αφήνουν χώρο σε ανταγωνιστικές εξωτερικές δυνάμεις. Χρειάζονται πιο ξεκάθαρα κίνητρα για πρόοδο — όπως σταδιακή πρόσβαση στην ενιαία αγορά και ενισχυμένη συμμετοχή σε ευρωπαϊκά προγράμματα — σε συνδυασμό με σαφείς συνέπειες σε περίπτωση οπισθοδρόμησης.

Δεύτερον, η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να μεταρρυθμιστεί ώστε να παραμείνει λειτουργική και αποτελεσματική. Η διεύρυνση καθιστά ακόμη πιο επιτακτική τη μετάβαση σε λήψη αποφάσεων με ειδική πλειοψηφία σε κρίσιμους τομείς, όπως η εξωτερική πολιτική και οι κυρώσεις, περιορίζοντας την ανάγκη για ομοφωνία. Παράλληλα, απαιτείται εμβάθυνση της ενιαίας αγοράς, με άρση των εμποδίων στις διασυνοριακές κεφαλαιαγορές, την τραπεζική ένωση και την ενέργεια, καθώς και ουσιαστική μείωση της γραφειοκρατίας. Χωρίς αυτές τις αλλαγές, ακόμη και η σημερινή Ένωση κινδυνεύει να καταστεί δυσλειτουργική.

Η Ευρώπη ιδρύθηκε με στόχο την ειρήνη, τη δημοκρατία και την κοινή ευημερία. Μια ρεαλιστική, σταδιακή και θεσμικά ώριμη διεύρυνση μπορεί να ανανεώσει αυτή την αποστολή, ενσωματώνοντας σταθεροποιητικά την περιφέρειά της. Και, ταυτόχρονα, μπορεί να λειτουργήσει ως μέσο αυτοσυντήρησης για την ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση.