Ακρίβεια στα σούπερ μάρκετ: Η Ελλάδα πλησιάζει τον ευρωπαϊκό μέσο όρο στις τιμές, αλλά υστερεί στην αγοραστική δύναμη

Η σύγκριση των τιμών στα σούπερ μάρκετ της Ευρώπης αποκαλύπτει ένα σημαντικό χάσμα μεταξύ του κόστους των βασικών αγαθών και της δυνατότητας των νοικοκυριών να τα αγοράσουν. Στην Ελλάδα, το καλάθι με τα βασικά τρόφιμα εμφανίζεται φθηνότερο από ό,τι σε αρκετές ισχυρές οικονομίες της Δυτικής και της Βόρειας Ευρώπης. Ωστόσο, οι χαμηλότεροι μισθοί και η περιορισμένη αγοραστική δύναμη καθιστούν την καθημερινή διατροφή ιδιαίτερα επιβαρυντική για τον οικογενειακό προϋπολογισμό.

Το πρόβλημα δεν είναι, επομένως, μόνο πόσο κοστίζουν τα προϊόντα στα ράφια, αλλά και πόσο μεγάλο μέρος του εισοδήματος απαιτείται για την αγορά τους. Σε αυτό το πεδίο, η Ελλάδα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σημαντικές δυσκολίες, καθώς η απόσταση μεταξύ των τιμών και των διαθέσιμων εισοδημάτων περιορίζει τις δυνατότητες κατανάλωσης.

Πού βρίσκεται η Ελλάδα στον ευρωπαϊκό χάρτη τιμών

Σύμφωνα με τα στοιχεία της σχετικής έρευνας που παρουσιάζει το Euronews, το καλάθι των 18 βασικών ειδών παντοπωλείου στην Ελλάδα κοστίζει 67,40 ευρώ, τοποθετώντας τη χώρα στη 18η θέση της κατάταξης, με βάση τα στοιχεία που παρατίθενται.

Το ποσό βρίσκεται ελαφρώς κάτω από τον αναφερόμενο ευρωπαϊκό μέσο όρο των 69,84 ευρώ. Παρ' όλα αυτά, η Ελλάδα εξακολουθεί να εμφανίζει υψηλότερο κόστος από πολλές χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, των Βαλκανίων και της Ιβηρικής χερσονήσου.

Ενδεικτικά, το ίδιο καλάθι κοστίζει 63 ευρώ στην Ισπανία, 60,60 ευρώ στην Τσεχία και 57,60 ευρώ στην Πορτογαλία. Αντίθετα, στις μεγαλύτερες οικονομίες της Δυτικής Ευρώπης οι τιμές είναι υψηλότερες, με τη Γαλλία να καταγράφει κόστος 87,40 ευρώ, την Ιταλία 80 ευρώ και τη Γερμανία 75,20 ευρώ, σύμφωνα με τα συγκεκριμένα στοιχεία.

Η Ελλάδα συγκαταλέγεται, έτσι, στις ακριβότερες αγορές του ευρωπαϊκού Νότου, με την Ιταλία να αποτελεί εξαίρεση ως προς το υψηλότερο κόστος του καλαθιού.

Η κατάταξη, ωστόσο, δεν αποτυπώνει από μόνη της το πραγματικό βάρος των αγορών για κάθε νοικοκυριό. Για να αξιολογηθεί η προσιτότητα των τροφίμων, απαιτείται να εξεταστούν παράλληλα οι μισθοί και το διαθέσιμο εισόδημα σε κάθε χώρα.

Το χάσμα μεταξύ τιμών και αγοραστικής δύναμης

Η βασική αντίφαση είναι ότι οι χαμηλότερες τιμές δεν συνεπάγονται απαραίτητα και ευκολότερη καθημερινότητα. Ένα νοικοκυριό με υψηλό εισόδημα μπορεί να απορροφήσει ευκολότερα το κόστος ενός ακριβότερου καλαθιού, ενώ μια οικογένεια με περιορισμένες αποδοχές μπορεί να δυσκολεύεται ακόμη και όταν οι τιμές είναι χαμηλότερες.

Αυτό είναι το πρόβλημα που αντιμετωπίζουν οι Έλληνες καταναλωτές. Οι αποδοχές παραμένουν χαμηλές σε σύγκριση με αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, ενώ οι αυξήσεις στο κόστος διαβίωσης περιορίζουν το διαθέσιμο εισόδημα για την κάλυψη των βασικών αναγκών.

Αντίθετα, σε χώρες όπως η Γερμανία και το Λουξεμβούργο, οι καταναλωτές μπορεί να πληρώνουν περισσότερα για τα ίδια προϊόντα, αλλά το κόστος του καλαθιού αντιστοιχεί σε μικρότερο ποσοστό του μισθού τους.

Η διαφορά αυτή αναδεικνύει γιατί η σύγκριση των τιμών χωρίς να λαμβάνονται υπόψη τα εισοδήματα μπορεί να οδηγήσει σε παραπλανητικά συμπεράσματα. Για την Ελλάδα, το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι μόνο η εξέλιξη των τιμών στα σούπερ μάρκετ, αλλά και η δυνατότητα των νοικοκυριών να ανταποκρίνονται στις καθημερινές δαπάνες χωρίς να περιορίζουν άλλες βασικές ανάγκες.

Οι ακριβότερες χώρες της Ευρώπης

Οι σκανδιναβικές χώρες κυριαρχούν μεταξύ των ακριβότερων αγορών τροφίμων στην Ευρώπη. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται, η Ισλανδία καταγράφει κόστος 183,60 ευρώ για το καλάθι των 18 προϊόντων, ενώ ακολουθούν η Νορβηγία με 154,40 ευρώ, το Λουξεμβούργο με 134,90 ευρώ και η Δανία με 128,40 ευρώ.

Υψηλότερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο βρίσκονται επίσης η Φινλανδία, με 119,70 ευρώ, και η Σουηδία, με 116,60 ευρώ.

Στις μεγαλύτερες οικονομίες της Ευρώπης, η Γαλλία εμφανίζεται ως η ακριβότερη αγορά τροφίμων, με τιμές 27,5% πάνω από τον μέσο όρο της ΕΕ. Στην ίδια σύγκριση, το Ηνωμένο Βασίλειο καταγράφει κόστος 111,90 ευρώ, η Γερμανία 111,60 ευρώ και η Ιταλία 110,20 ευρώ.

Στις ακριβότερες αγορές συγκαταλέγονται ακόμη η Αυστρία, με 124,50 ευρώ, η Ιρλανδία με 122 ευρώ, το Βέλγιο με 117,60 ευρώ και η Ολλανδία με 116,40 ευρώ.

Οι υψηλές τιμές στις συγκεκριμένες χώρες συνδέονται σε σημαντικό βαθμό με το αυξημένο κόστος εργασίας, τα ενοίκια, την ενέργεια και τις μεταφορές. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι οι καταναλωτές τους αντιμετωπίζουν κατ' ανάγκη μεγαλύτερη οικονομική πίεση, καθώς καθοριστικό ρόλο παίζει και το επίπεδο των εισοδημάτων.

Πού βρίσκονται τα φθηνότερα τρόφιμα

Στον αντίποδα, οι χαμηλότερες τιμές καταγράφονται κυρίως στην Ανατολική Ευρώπη και στα Βαλκάνια, όπου το κόστος του καλαθιού παραμένει αισθητά χαμηλότερο από τον μέσο όρο της ΕΕ.

Εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Ρουμανία εμφανίζεται ως η φθηνότερη χώρα για είδη παντοπωλείου, με κόστος 66,70 ευρώ, δηλαδή 33,3% χαμηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, σύμφωνα με την έρευνα.

Στις χώρες των Βαλκανίων, ο σχετικός δείκτης διαμορφώνεται στα 59,80 ευρώ στη Βόρεια Μακεδονία, στα 67,90 ευρώ στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη και στα 68,80 ευρώ στη Σερβία.

Η Τουρκία καταγράφει κόστος 82,10 ευρώ. Παρότι παραμένει κάτω από τον αναφερόμενο ευρωπαϊκό μέσο όρο, είναι ακριβότερη από αρκετές χώρες της ΕΕ. Παράλληλα, σύμφωνα με το δημοσίευμα, αντιμετωπίζει τον υψηλότερο πληθωρισμό τροφίμων στην Ευρώπη.

Οι διαφορές αυτές αποτυπώνουν τις αποκλίσεις στο κόστος παραγωγής, στις αμοιβές, στις υποδομές και στην οργάνωση της αγοράς. Δεν αρκούν, ωστόσο, για να προσδιορίσουν από μόνες τους ποια χώρα προσφέρει την καλύτερη αγοραστική δύναμη στους καταναλωτές της.

Ενέργεια και εργασία διατηρούν τις τιμές σε υψηλά επίπεδα

Το κόστος εργασίας και η ενέργεια εξακολουθούν να αποτελούν βασικούς παράγοντες που επηρεάζουν τις τιμές των τροφίμων σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Ο καθηγητής Μπαλόχ, από το Πανεπιστήμιο Corvinus, δήλωσε στο Euronews Business ότι το κόστος εργασίας αποτελεί έναν από τους πιο επίμονους παράγοντες διαμόρφωσης των τιμών. Παράλληλα, επισήμανε ότι η ενέργεια, τα καύσιμα και οι μεταφορές εξακολουθούν να επιβαρύνουν την αγροτική παραγωγή, τη μεταποίηση και τη διανομή.

Στο ίδιο θέμα αναφέρθηκε η Ιλάρια Μπενεντέτι, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Τούσια, η οποία απέδωσε σημαντικό μέρος των πρόσφατων αυξήσεων στο ενεργειακό κόστος και ειδικότερα στις τιμές των καυσίμων.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται, η μέση τιμή του ντίζελ στην Ευρωπαϊκή Ένωση αυξήθηκε από 1,59 ευρώ ανά λίτρο στις 23 Φεβρουαρίου σε 2,24 ευρώ στις 28 Σεπτεμβρίου, φθάνοντας στο υψηλότερο επίπεδο από την έναρξη των σχετικών καταγραφών το 2005.

Όπως εξήγησε, το ντίζελ αποτελεί κρίσιμο παράγοντα σε ολόκληρη την εφοδιαστική αλυσίδα των τροφίμων, από τη λειτουργία των γεωργικών μηχανημάτων έως τη μεταφορά των προϊόντων στα σούπερ μάρκετ.

Αυτό σημαίνει ότι οι αυξήσεις στα καύσιμα δεν επιβαρύνουν μόνο τη μεταφορά των τελικών προϊόντων, αλλά μπορούν να μεταφερθούν σταδιακά σε πολλά διαφορετικά στάδια της παραγωγικής διαδικασίας.

Γιατί η επιβράδυνση του πληθωρισμού δεν μειώνει τις τιμές

Ένα ακόμη σημείο που επηρεάζει την αντίληψη των καταναλωτών για την ακρίβεια είναι η διαφορά μεταξύ πληθωρισμού και επιπέδου τιμών.

Όπως επισημαίνει η Μπενεντέτι, όταν ο πληθωρισμός επιβραδύνεται, αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι τα προϊόντα γίνονται φθηνότερα. Εφόσον ο πληθωρισμός παραμένει θετικός, οι τιμές εξακολουθούν να αυξάνονται, απλώς με βραδύτερο ρυθμό.

Έτσι, ακόμη και όταν υποχωρεί η ένταση των ανατιμήσεων, τα νοικοκυριά συνεχίζουν να πληρώνουν περισσότερα σε σχέση με το παρελθόν. Για να μειωθεί το γενικό επίπεδο των τιμών, απαιτείται διαφορετική εξέλιξη από μια απλή επιβράδυνση του πληθωρισμού.

Αυτή η διάκριση εξηγεί γιατί η αποκλιμάκωση του πληθωρισμού δεν μεταφράζεται αυτομάτως σε αισθητή ανακούφιση για τους καταναλωτές.

Γιατί το ίδιο προϊόν κοστίζει διαφορετικά από χώρα σε χώρα

Οι μεγάλες αποκλίσεις στις τιμές των τροφίμων δεν εξηγούνται αποκλειστικά από το κόστος παραγωγής τους. Στην τελική τιμή που πληρώνει ο καταναλωτής ενσωματώνονται και άλλες δαπάνες, όπως οι μισθοί, τα ενοίκια, η ενέργεια, οι μεταφορές και οι φόροι.

Η Μπενεντέτι επισημαίνει ότι η τιμή ενός προϊόντος στο ράφι αντανακλά μόνο εν μέρει την αξία του ίδιου του τροφίμου. Το υπόλοιπο κόστος συνδέεται με τις συνθήκες λειτουργίας της αγοράς στην οποία πωλείται.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το φρέσκο λευκό ψωμί βάρους 500 γραμμαρίων. Σύμφωνα με στοιχεία του Numbeo που επικαλείται το δημοσίευμα, στη Δανία κοστίζει 3,18 ευρώ, ενώ στη Βουλγαρία μόλις 1,02 ευρώ, δηλαδή περισσότερο από τρεις φορές λιγότερο.

Αντίστοιχη, αν και μικρότερη, διαφορά καταγράφεται στα αυγά. Μια δωδεκάδα κοστίζει 4,52 ευρώ στη Δανία και 2,69 ευρώ στην Εσθονία.

Ο Μπαλόχ αποδίδει τις διακυμάνσεις στις τιμές ενός συνδυασμού παραγόντων: στις αμοιβές και στο κόστος γης, στη δομή του λιανεμπορίου, στη φορολογία, στις συναλλαγματικές ισοτιμίες, στις μεταφορές, στην αγροτική παραγωγικότητα και στις καταναλωτικές συνήθειες.

Για την Ελλάδα, η σύγκριση με τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες αναδεικνύει ένα σύνθετο πρόβλημα. Το κόστος του βασικού καλαθιού δεν είναι από τα υψηλότερα στην Ευρώπη, αλλά οι χαμηλές αποδοχές περιορίζουν τη δυνατότητα των νοικοκυριών να απορροφήσουν τις ανατιμήσεις. Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι μόνο να συγκρατηθούν οι τιμές, αλλά και να ενισχυθεί η αγοραστική δύναμη, ώστε η κάλυψη των βασικών διατροφικών αναγκών να μην απορροφά δυσανάλογο μέρος του μηνιαίου εισοδήματος.

Το χάσμα πλούτου στην Ευρώπη: Οι άνω των 55 ετών διαθέτουν πάνω από οκταπλάσια περιουσία από τους νέους

Οι διαμαρτυρίες των φοιτητών που ξεκίνησαν τον Σεπτέμβριο στη Γαλλία έχουν πλέον εξαπλωθεί σε περισσότερες από 11 ευρωπαϊκές χώρες, με την αυξανόμενη δυσαρέσκεια να επικεντρώνεται στο υψηλό κόστος στέγασης, στις τιμές των καυσίμων και στις περικοπές των δημόσιων υπηρεσιών.

Για πολλούς νέους, η προοπτική να εξασφαλίσουν ένα καλύτερο επίπεδο διαβίωσης από εκείνο των γονιών τους μοιάζει πλέον όλο και πιο δύσκολη. Τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ) επιβεβαιώνουν το σημαντικό χάσμα στον πλούτο μεταξύ των διαφορετικών γενεών.

Σύμφωνα με την Έρευνα για τα Οικονομικά και την Κατανάλωση των Νοικοκυριών του 2023, τα νοικοκυριά με επικεφαλής άτομα ηλικίας κάτω των 35 ετών διαθέτουν μέσο καθαρό πλούτο περίπου 25.000 ευρώ. Για τα νοικοκυριά με επικεφαλής άτομα ηλικίας 55 έως 64 ετών, το αντίστοιχο ποσό ανέρχεται σε περίπου 208.000 ευρώ. Με άλλα λόγια, η περιουσία της μεγαλύτερης ηλικιακής ομάδας είναι κατά μέσο όρο πάνω από οκτώ φορές υψηλότερη.

Τα στοιχεία αφορούν την ευρωζώνη, καθώς και την Τσεχία και την Ουγγαρία. Όπως παρουσιάζει το Al Jazeera, η διαφορά μεταξύ των γενεών δεν περιορίζεται μόνο στη συνολική αξία της περιουσίας, αλλά αποτυπώνεται και στον τρόπο με τον οποίο κατανέμεται ο συνολικός πλούτος των νοικοκυριών στις ευρωπαϊκές χώρες.

Πού καταγράφεται το μεγαλύτερο χάσμα μεταξύ των γενεών

Η Έρευνα για τα Οικονομικά και την Κατανάλωση των Νοικοκυριών πραγματοποιείται από την ΕΚΤ και τις εθνικές κεντρικές τράπεζες από το 2010 και καταγράφει την περιουσία και τις υποχρεώσεις των νοικοκυριών.

Ως καθαρός πλούτος υπολογίζεται η συνολική αξία των περιουσιακών στοιχείων, όπως ακίνητα, αυτοκίνητα, τιμαλφή και αποταμιεύσεις, αφού αφαιρεθούν τα χρέη.

Η κατανομή του πλούτου στις 22 χώρες της έρευνας αναδεικνύει την περιορισμένη συμμετοχή των νεότερων ηλικιών στη συνολική περιουσία. Τα νοικοκυριά με επικεφαλής άτομα κάτω των 35 ετών κατέχουν μόλις το 2,8% του συνολικού πλούτου, ενώ το μεγαλύτερο μερίδιο, 24%, ανήκει στην ηλικιακή ομάδα 55-64 ετών.

Η εικόνα είναι ακόμη πιο χαρακτηριστική στη Φινλανδία, όπου οι κάτω των 35 ετών διαθέτουν μόλις το 0,8% του συνολικού πλούτου των νοικοκυριών. Αντίθετα, οι ηλικίες άνω των 55 ετών συγκεντρώνουν περισσότερο από το 71%.

Αντίστοιχα χαμηλά είναι τα ποσοστά των νεότερων ηλικιών στην Ιρλανδία (1,4%), στην Αυστρία (1,6%), στην Ελλάδα (1,8%) και στη Γερμανία (2%).

Η αυξημένη επιβάρυνση από το κόστος στέγασης αποτελεί έναν από τους βασικούς παράγοντες που δυσκολεύουν τη δημιουργία περιουσίας από τις νεότερες γενιές. Τα υψηλά ενοίκια και οι τιμές αγοράς κατοικιών περιορίζουν τη δυνατότητα αποταμίευσης και απόκτησης ακινήτων, σε αντίθεση με τις παλαιότερες γενιές που είχαν συχνά τη δυνατότητα να αγοράσουν κατοικία σε σημαντικά χαμηλότερες τιμές.

Περισσότερο ισορροπημένη κατανομή στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη

Η εικόνα διαφοροποιείται σε αρκετές χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, όπου ο πλούτος εμφανίζεται περισσότερο ισόρροπα κατανεμημένος μεταξύ των ηλικιακών ομάδων.

Στη Λιθουανία, για παράδειγμα, τα νοικοκυριά με επικεφαλής άτομα κάτω των 35 ετών κατέχουν το 13,2% του συνολικού πλούτου, έναντι 15,9% για την ομάδα 55-64 ετών. Στην Κροατία το αντίστοιχο μερίδιο των νεότερων φτάνει το 12,3%, στη Σλοβακία το 10,1% και στην Εσθονία το 9,8%.

Εκτός της συγκεκριμένης γεωγραφικής περιοχής, αξιοσημείωτη εξαίρεση αποτελεί η Μάλτα, όπου οι κάτω των 35 ετών κατέχουν το 11,1% του συνολικού πλούτου των νοικοκυριών.

Η Έβελιν Άστερ, από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Παρατηρητήριο, αποδίδει σημαντικό μέρος του προβλήματος στη μεγάλη άνοδο των τιμών των κατοικιών, τόσο στην αγορά ενοικίασης όσο και στην αγορά ιδιοκτησίας.

Όπως ανέφερε στην εκπομπή Counting the Cost του Al Jazeera, η εξέλιξη αυτή ενισχύει το αίσθημα οικονομικής ανισότητας, καθώς τα νοικοκυριά με περιορισμένους πόρους δυσκολεύονται να καλύψουν το κόστος ενοικίασης ή να αποκτήσουν δική τους κατοικία. Αντίθετα, όσοι διαθέτουν ήδη σημαντικό κεφάλαιο έχουν τη δυνατότητα να πραγματοποιούν επενδύσεις στην ευρωπαϊκή αγορά ακινήτων.

Πόσο έχει αυξηθεί το κόστος ζωής από το 2000

Το χάσμα μεταξύ των γενεών δεν αφορά μόνο την κατοχή περιουσιακών στοιχείων. Η σημαντική άνοδος του κόστους ζωής τις τελευταίες δύο δεκαετίες έχει περιορίσει περαιτέρω την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών, ιδιαίτερα εκείνων που δεν διαθέτουν ακίνητη περιουσία ή σημαντικές αποταμιεύσεις.

Από το 2000, οι τιμές των καθημερινών αγαθών και υπηρεσιών στην ευρωζώνη, την Ουγγαρία και την Τσεχία έχουν αυξηθεί συνολικά κατά 67,2%, σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat.

Η μεγαλύτερη άνοδος μεταξύ των χωρών που εξετάζονται καταγράφεται στην Ουγγαρία, όπου οι τιμές έχουν υπερτριπλασιαστεί από τις αρχές της χιλιετίας.

Οι συγκρίσεις βασίζονται στον Εναρμονισμένο Δείκτη Τιμών Καταναλωτή (ΕνΔΤΚ), το επίσημο μέτρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την παρακολούθηση της εξέλιξης των τιμών σε κατηγορίες όπως τα τρόφιμα, η ενέργεια, οι μεταφορές και οι υπηρεσίες που σχετίζονται με τη λειτουργία των νοικοκυριών.

Ιδιαίτερα έντονες ήταν οι αυξήσεις στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, κυρίως από το 2022 και μετά, όταν η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία προκάλεσε ισχυρές αναταράξεις στις ενεργειακές αγορές. Αρκετές από αυτές τις οικονομίες είχαν υψηλή εξάρτηση από τις ρωσικές ενεργειακές προμήθειες, με αποτέλεσμα να δεχθούν σημαντικές πιέσεις από την άνοδο των τιμών.

Μέχρι το 2022, οι τιμές αυξάνονταν κατά μέσο όρο περίπου 2% ετησίως. Στη συνέχεια, η ενεργειακή κρίση οδήγησε σε απότομη επιτάχυνση του πληθωρισμού, ο οποίος έφτασε το 9,2% στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2022.

Αν και ο πληθωρισμός έχει έκτοτε αποκλιμακωθεί, αυτό δεν σημαίνει ότι οι τιμές επέστρεψαν στα προηγούμενα επίπεδα. Οι ανατιμήσεις που προκλήθηκαν από την πανδημία και τον πόλεμο στην Ουκρανία έχουν σε μεγάλο βαθμό ενσωματωθεί στο κόστος ζωής, διατηρώντας την πίεση στους οικογενειακούς προϋπολογισμούς.

Η συνδυασμένη επίδραση της ακριβότερης στέγασης, της μειωμένης αγοραστικής δύναμης και της άνισης κατανομής του πλούτου εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί ένα σημαντικό μέρος των νεότερων Ευρωπαίων αισθάνεται ότι οι οικονομικές προοπτικές του είναι χειρότερες από εκείνες των προηγούμενων γενεών.