Συντάξεις: Έρχεται νέα αύξηση των ορίων ηλικίας ή όχι;

Το ελληνικό ασφαλιστικό βρίσκεται μπροστά σε μια δύσκολη εξίσωση: από τη μία η Ελλάδα έχει ήδη από τα υψηλότερα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης στην Ευρώπη και από την άλλη η δημογραφική γήρανση συνεχίζει να αυξάνει την πίεση στα ασφαλιστικά συστήματα.

Πριν από περίπου 15 χρόνια, μητέρες ανηλίκων μπορούσαν, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να αποχωρούν ακόμη και πριν από τα 50. Με τις ασφαλιστικές μεταρρυθμίσεις της περιόδου των μνημονίων, όμως, τα όρια αυξήθηκαν δραστικά, με τα γενικά όρια να διαμορφώνονται σήμερα στα 67 για πλήρη σύνταξη και στα 62 με τις απαιτούμενες προϋποθέσεις ασφάλισης.

Η Ελλάδα βρίσκεται πλέον στην ίδια κατηγορία με χώρες όπως η Γαλλία και η Ιταλία, ενώ η Δανία έχει ήδη νομοθετήσει σταδιακή αύξηση του ορίου στα 70 έτη έως το 2040.

Η δημογραφία είναι το μεγάλο πρόβλημα

Η βασική απειλή για το ασφαλιστικό δεν είναι μόνο το σημερινό ύψος των ορίων ηλικίας, αλλά η σχέση μεταξύ εργαζομένων και συνταξιούχων.

Σήμερα αντιστοιχούν περίπου 166 ασφαλισμένοι σε κάθε 100 συνταξιούχους. Σε περίπου 15 χρόνια η αναλογία αυτή εκτιμάται ότι θα υποχωρήσει στους 125 εργαζομένους ανά 100 συνταξιούχους.

Με άλλα λόγια, λιγότεροι εργαζόμενοι θα καλούνται να χρηματοδοτούν τις συντάξεις περισσότερων ηλικιωμένων.

Την ίδια στιγμή, αυξάνεται και το προσδόκιμο ζωής, το οποίο διαμορφώνεται περίπου στα 84-85 έτη για τις γυναίκες και στα 79-80 για τους άνδρες.

Ακριβώς αυτή η εξέλιξη έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς ο νόμος προβλέπει ότι τα όρια ηλικίας μπορούν να ανακαθορίζονται ανά τριετία με βάση τις μεταβολές στο προσδόκιμο ζωής.

Το 2030 βρίσκεται στο επίκεντρο

Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη αβεβαιότητα.

Οι προβολές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δείχνουν ότι το προσδόκιμο ζωής στην Ελλάδα θα μπορούσε να αυξηθεί κατά περίπου 1,5 έτος έως το 2030. Εφόσον αυτή η εξέλιξη επιβεβαιωθεί και εφαρμοστεί ο σχετικός μηχανισμός, θα μπορούσε θεωρητικά να οδηγήσει σε αύξηση των ορίων ηλικίας.

Οι σχετικές εκτιμήσεις κάνουν λόγο ακόμη και για όριο περίπου 68,5 ετών αντί 67 για τη γενική συνταξιοδότηση και περίπου 63,5 ετών αντί 62 για την πρόωρη έξοδο.

Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι έχει αποφασιστεί αύξηση των ορίων.

Το υπουργείο Εργασίας υποστηρίζει ότι σήμερα δεν υπάρχει λόγος να ανοίξει τέτοια συζήτηση. Η Ελλάδα έχει ήδη εφαρμόσει πολύ μεγάλες αυξήσεις κατά την περίοδο των μνημονίων, ενώ οι ευρωπαϊκές αναλογιστικές μελέτες χαρακτηρίζουν το ελληνικό ασφαλιστικό σύστημα βιώσιμο έως το 2070.

Παράλληλα, ο αριθμός των εργαζομένων έχει αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια, ενώ περισσότεροι από 300.000 συνταξιούχοι συνεχίζουν να εργάζονται και να καταβάλλουν εισφορές.

Η Γερμανία κινείται προς την ίδια κατεύθυνση

Το πρόβλημα, πάντως, δεν είναι ελληνικό. Η δημογραφική γήρανση υποχρεώνει σχεδόν όλες τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να επανεξετάσουν τα συνταξιοδοτικά τους συστήματα.

Η Γερμανία, για παράδειγμα, εξετάζει τη σύνδεση του ορίου συνταξιοδότησης με το προσδόκιμο ζωής, με τις σχετικές προβολές να οδηγούν σε ηλικία περίπου 67,5 ετών το 2041 και σταδιακά στα 70 έτη αργότερα.

Παράλληλα, εξετάζεται η ενίσχυση του κεφαλαιοποιητικού πυλώνα, με επενδύσεις μέρους των εισφορών στις αγορές.

Η Ελλάδα έχει ήδη ξεκινήσει τη στροφή στην κεφαλαιοποίηση

Σε αυτό το πεδίο η Ελλάδα έχει ήδη κάνει ένα σημαντικό βήμα με το ΤΕΚΑ, το οποίο λειτουργεί από το 2022.

Το Ταμείο έχει ήδη περίπου 500.000 ασφαλισμένους νέους εργαζομένους και επιδιώκει να δημιουργήσει ένα συμπληρωματικό κεφαλαιοποιητικό «μαξιλάρι» για τις μελλοντικές γενιές.

Αντίστοιχα, επιχειρείται η ανάπτυξη των Ταμείων Επαγγελματικής Ασφάλισης, τα οποία μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά προς τη δημόσια σύνταξη.

Το πρόβλημα είναι ότι τα επαγγελματικά ταμεία στην Ελλάδα παραμένουν ακόμη μικρά, με περιουσιακά στοιχεία που αντιστοιχούν σε λιγότερο από 1% του ΑΕΠ.

Το πραγματικό δίλημμα

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο αν το όριο θα παραμείνει στα 67 ή θα αυξηθεί κάποια στιγμή στα 68 ή και υψηλότερα.

Το μεγαλύτερο ζήτημα είναι ποιος θα χρηματοδοτεί τις συντάξεις σε μια χώρα όπου οι συνταξιούχοι θα αυξάνονται και οι εργαζόμενοι θα μειώνονται ως ποσοστό του πληθυσμού.

Υψηλότερα όρια ηλικίας, περισσότερη απασχόληση μεγαλύτερων σε ηλικία εργαζομένων, αύξηση της παραγωγικότητας, ενίσχυση της κεφαλαιοποιητικής ασφάλισης και μεγαλύτερη συμμετοχή ιδιωτικών και επαγγελματικών συνταξιοδοτικών σχημάτων είναι οι βασικές λύσεις που ήδη εξετάζονται σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Η Ελλάδα μπορεί σήμερα να δηλώνει ότι δεν υπάρχει άμεσος σχεδιασμός για νέα αύξηση των ορίων. Όμως το δημογραφικό ρολόι συνεχίζει να χτυπά και η σύνδεση της συνταξιοδότησης με το προσδόκιμο ζωής παραμένει θεσμοθετημένη.

Το πραγματικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν η Ευρώπη θα χρειαστεί να προσαρμόσει τα συνταξιοδοτικά της συστήματα. Είναι πόσο γρήγορα θα χρειαστεί να το κάνει και πόσο μεγάλο μέρος του κόστους θα κληθούν να αναλάβουν οι σημερινοί εργαζόμενοι.

Χαμηλές συντάξεις για 9 στους 10 ελεύθερους επαγγελματίες και αγρότες – Η παγίδα των χαμηλών εισφορών

Συντάξεις που δεν θα ξεπερνούν τα 800 ευρώ μεικτά, δηλαδή περίπου 752 ευρώ καθαρά, αναμένεται να λάβει η συντριπτική πλειονότητα των ελεύθερων επαγγελματιών και αγροτών, ακόμη και έπειτα από 40 χρόνια ασφάλισης. Η επιλογή της χαμηλότερης ασφαλιστικής κατηγορίας από τη μεγάλη πλειονότητα των ασφαλισμένων περιορίζει σήμερα το κόστος των εισφορών, δημιουργεί όμως ένα σημαντικό πρόβλημα για το ύψος της μελλοντικής σύνταξης.

Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι το 71,57% των ελεύθερων επαγγελματιών και αγροτών, δηλαδή περισσότεροι από 7 στους 10, έχουν επιλέξει την πρώτη και χαμηλότερη ασφαλιστική κατηγορία. Εάν σε αυτούς προστεθούν και όσοι βρίσκονται στην ειδική κατηγορία, όπου επίσης προβλέπονται ιδιαίτερα χαμηλές εισφορές, το συνολικό ποσοστό φτάνει το 85,19%.

Η εικόνα αυτή σημαίνει ότι ένα πολύ μεγάλο μέρος των ασφαλισμένων χτίζει συνταξιοδοτικό δικαίωμα με βάση τις ελάχιστες δυνατές εισφορές. Το αποτέλεσμα είναι να περιορίζεται αντίστοιχα και η ανταποδοτική σύνταξη που θα προκύψει μετά την ολοκλήρωση του ασφαλιστικού βίου.

Την ίδια ώρα, ιδιαίτερα έντονο παραμένει το πρόβλημα των ληξιπρόθεσμων οφειλών προς τον e-ΕΦΚΑ. Σύμφωνα με τα στοιχεία της τριμηνιαίας έκθεσης του Κέντρου Είσπραξης Ασφαλιστικών Οφειλών για το διάστημα Απριλίου – Ιουνίου 2026, το συνολικό χρέος προς τα ασφαλιστικά ταμεία ανήλθε στο τέλος Ιουνίου στα 52,43 δισ. ευρώ.

Μέσα σε μόλις ένα τρίμηνο, οι οφειλές ελεύθερων επαγγελματιών και αγροτών αυξήθηκαν κατά περίπου 640 εκατ. ευρώ. Παράλληλα, εκτιμάται ότι περίπου 300.000 ελεύθεροι επαγγελματίες και αγρότες αντιμετωπίζουν πρόβλημα συνταξιοδότησης εξαιτίας των χρεών τους.

Η εικόνα που διαμορφώνεται από τα στοιχεία του ΕΦΚΑ είναι ιδιαίτερα ανησυχητική, καθώς μεγάλο τμήμα των σημερινών ασφαλισμένων οδηγείται σε συντάξεις που θα βρίσκονται ακόμη και κάτω από το σημερινό επίπεδο του κατώτατου μισθού των 920 ευρώ. Σε τόσο χαμηλές βάσεις, ακόμη και οι ετήσιες αυξήσεις της τάξης του 2%-3% δύσκολα μπορούν να αλλάξουν ουσιαστικά την εικόνα, δημιουργώντας τον κίνδυνο να διαμορφωθεί στο μέλλον μια πολυπληθής κατηγορία χαμηλοσυνταξιούχων.

Η επιλογή των ασφαλιστικών κατηγοριών

Η κατανομή των ασφαλισμένων στις κατηγορίες του ΕΦΚΑ αποτυπώνει με σαφήνεια το πρόβλημα. Από τους συνολικά 1.061.730 ελεύθερους επαγγελματίες και αυτοαπασχολούμενους, οι 650.195 έχουν επιλέξει την πρώτη ασφαλιστική κατηγορία.

Στη δεύτερη κατηγορία βρίσκονται 163.504 ασφαλισμένοι, ενώ μόλις 69.738 έχουν επιλέξει κάποια από την τρίτη έως και την έκτη κατηγορία. Πρόκειται ουσιαστικά για μια πολύ μικρή μειοψηφία σε σχέση με το σύνολο των επαγγελματιών που καταβάλλουν ασφαλιστικές εισφορές.

Η συγκεκριμένη κατανομή συνδέεται άμεσα με το ύψος της μελλοντικής σύνταξης. Σύμφωνα με την ανάλυση των στοιχείων, μόλις περίπου το 7% των ελεύθερων επαγγελματιών που ασφαλίζονται από την τρίτη κατηγορία και πάνω δημιουργεί τις προϋποθέσεις για σύνταξη άνω των 1.000 ευρώ. Για τη μεγάλη πλειονότητα, και κυρίως για όσους βρίσκονται στην πρώτη κατηγορία, η χαμηλή ασφαλιστική επιβάρυνση σήμερα μεταφράζεται σε σημαντικά χαμηλότερη ανταποδοτική σύνταξη αύριο.

Ιδιαίτερη περίπτωση αποτελούν περίπου 350.000 επαγγελματίες που εντάχθηκαν στη ρύθμιση οφειλών του νόμου 4611/2019. Μέσω του επανυπολογισμού των ασφαλιστικών οφειλών για την περίοδο 2002-2016, με βάση τις χαμηλότερες εισφορές, κατάφεραν να μειώσουν σημαντικά το χρέος τους, σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και κατά 50%.

Ωστόσο, η μείωση της ασφαλιστικής βάσης είχε και αντίστροφη επίπτωση στο συνταξιοδοτικό τους δικαίωμα. Η σύνταξή τους θα υπολογιστεί με βάση τις χαμηλότερες εισφορές, γεγονός που εκτιμάται ότι μπορεί να περιορίσει το τελικό ποσό κατά περίπου 20%-30%.

Γιατί αυξάνονται τα χρέη προς τον ΕΦΚΑ

Η συνεχής διεύρυνση των οφειλών των ελεύθερων επαγγελματιών, των αγροτών και των κτηνοτρόφων προς τον ΕΦΚΑ αποδίδεται σε μια σειρά από πιέσεις που έχουν συσσωρευτεί τα τελευταία χρόνια.

Πρώτος παράγοντας είναι η επιβάρυνση που προκύπτει από την τεκμαρτή φορολόγηση, η οποία αυξάνει το συνολικό φορολογικό κόστος για σημαντικό αριθμό επαγγελματιών.

Παράλληλα, σημαντική είναι και η διαδοχική αύξηση των ασφαλιστικών εισφορών. Μόνο την περίοδο 2023-2026 οι εισφορές αυξήθηκαν σωρευτικά κατά 18,2%. Συγκεκριμένα, η αύξηση ανήλθε σε 9,6% το 2023, 3,45% το 2024, 2,7% το 2025 και 2,5% το 2026.

Η εξέλιξη αυτή, σε συνδυασμό με τα πρόσθετα βάρη από φόρους, τραπεζικές υποχρεώσεις και χρέη προς την Εφορία, έχει περιορίσει σημαντικά την οικονομική δυνατότητα πολλών επαγγελματιών να ανταποκριθούν στις ασφαλιστικές τους υποχρεώσεις.

Στην προσπάθειά τους να περιορίσουν τα μηνιαία έξοδα, όσοι εξακολουθούν να έχουν τη δυνατότητα επιλογής ασφαλιστικής κατηγορίας στρέφονται στην οικονομικότερη λύση. Πρόκειται όμως για μια επιλογή που, ενώ προσφέρει άμεση ανακούφιση στο διαθέσιμο εισόδημα, μειώνει παράλληλα τη βάση πάνω στην οποία θα υπολογιστεί η μελλοντική σύνταξη.

Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: οι υψηλές επιβαρύνσεις οδηγούν τους ασφαλισμένους στις χαμηλότερες εισφορές, οι χαμηλές εισφορές περιορίζουν το ύψος της μελλοντικής σύνταξης και ένα μεγάλο μέρος των σημερινών ελεύθερων επαγγελματιών και αγροτών κινδυνεύει να φτάσει στη συνταξιοδότηση με εισόδημα που θα απέχει σημαντικά από τις αποδοχές που θα απαιτούνται για μια αξιοπρεπή διαβίωση.