Δημογραφικό: Η «σιωπηλή κρίση» που αναδιαμορφώνει την Ελλάδα και την Ευρώπη

Το δημογραφικό αναδεικνύεται σε μία από τις πιο καθοριστικές προκλήσεις των επόμενων δεκαετιών για την Ελλάδα και την Ευρώπη, όπως τονίστηκε σε εκδήλωση του Κέντρο Κρήτης του ΟΟΣΑ για τη Δυναμική των Πληθυσμών, στο πλαίσιο του Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών.

Τη συζήτηση συντόνισε ο καθηγητής Άρης Αλεξόπουλος, ο οποίος υπογράμμισε ότι το δημογραφικό δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται αποσπασματικά ως ζήτημα γήρανσης ή υπογεννητικότητας, αλλά ως δομικός παράγοντας που επηρεάζει την ανταγωνιστικότητα, τον παραγωγικό μετασχηματισμό και την κοινωνική συνοχή.

Χαμηλή γονιμότητα και συρρίκνωση πληθυσμού

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν, η Ελλάδα βρίσκεται εδώ και δεκαετίες σε καθεστώς χαμηλής γονιμότητας, με δείκτη 1,35 παιδιά ανά γυναίκα το 2024 — από τους χαμηλότερους στην Ευρώπη. Η τάση αυτή οδηγεί σε ταχεία γήρανση και μείωση του πληθυσμού, που από περίπου 10 εκατ. σήμερα εκτιμάται ότι θα υποχωρήσει στα 8,5 εκατ. έως το 2050.

Η μεταβολή αυτή συνοδεύεται από έντονη αλλαγή της ηλικιακής δομής, με αύξηση της αναλογίας των μεγαλύτερων ηλικιών και μείωση του διαθέσιμου εργατικού δυναμικού.

Αγορά εργασίας και ανεκμετάλλευτο δυναμικό

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην ανάγκη ενεργοποίησης του ανθρώπινου δυναμικού. Σήμερα, η συμμετοχή των γυναικών στην εργασία φτάνει το 55% έναντι 72% των ανδρών, ενώ περίπου 800.000 άτομα ηλικίας 55–65 ετών παραμένουν εκτός αγοράς εργασίας.

Στο πλαίσιο αυτό, προτάθηκαν πολιτικές για:

αύξηση της συμμετοχής των γυναικών στην εργασία

παράταση του εργασιακού βίου έως και μετά τα 65

καλύτερη ενσωμάτωση μεγαλύτερων ηλικιών στην παραγωγική διαδικασία

Τεχνολογία και παραγωγικότητα ως «αντίβαρο»

Κεντρικό ρόλο στη συζήτηση είχε η σχέση δημογραφίας, τεχνολογίας και παραγωγικότητας. Η ρομποτική και η τεχνητή νοημοσύνη μπορούν να λειτουργήσουν ως αντιστάθμισμα στη μείωση του εργατικού δυναμικού, υπό την προϋπόθεση της ευρείας και χωρίς αποκλεισμούς αξιοποίησής τους.

Παράλληλα, η δημιουργία μικτών ομάδων εργασίας νέων και μεγαλύτερων εργαζομένων θεωρείται κρίσιμη για τον συνδυασμό εμπειρίας και καινοτομίας.

Οικονομικές επιπτώσεις έως το 2050

Σύμφωνα με μελέτη του Κέντρο Κρήτης του ΟΟΣΑ, έως το 2050 το παραγωγικό δυναμικό της Ελλάδας ενδέχεται να μειωθεί κατά περίπου 2 εκατ. άτομα. Αν δεν υπάρξει αλλαγή στο παραγωγικό μοντέλο, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ θα μπορούσε να υποχωρήσει έως και 15%.

Αντίστοιχα, ο ΟΟΣΑ εκτιμά ότι η γήρανση του πληθυσμού μπορεί να μειώσει το κατά κεφαλήν ΑΕΠ κατά περίπου 8% έως το 2050, με την Ελλάδα να συγκαταλέγεται στις χώρες με τις μεγαλύτερες πιέσεις.

Από απειλή σε ευκαιρία προσαρμογής

Παρά τις αρνητικές προβλέψεις, οι συμμετέχοντες ανέδειξαν ότι η δημογραφική αλλαγή μπορεί να λειτουργήσει και ως ευκαιρία επανασχεδιασμού της οικονομίας, μέσα από:

αύξηση παραγωγικότητας

ενεργό γήρανση

επένδυση σε τεχνολογία και δεξιότητες

ευέλικτα εργασιακά μοντέλα

Συνολικά, το δημογραφικό παρουσιάζεται όχι ως μεμονωμένο πρόβλημα, αλλά ως διαρθρωτική πρόκληση που θα καθορίσει το παραγωγικό μοντέλο, τη δημοσιονομική ισορροπία και τη μακροπρόθεσμη αναπτυξιακή δυναμική της χώρας.

Χάσμα 52% στις νέες συντάξεις: Δημόσιο και ιδιωτικός τομέας σε διαφορετικά επίπεδα απονομών

Σημαντική απόκλιση εξακολουθεί να καταγράφεται μεταξύ των νέων συντάξεων γήρατος του Δημοσίου και του ιδιωτικού τομέα, σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της έκθεσης «Ήλιος», με τη διαφορά να διευρύνεται αντί να περιορίζεται.

Τον Μάρτιο, η μέση νέα κύρια σύνταξη γήρατος στο Δημόσιο διαμορφώθηκε στα 1.420 ευρώ μικτά, ενώ στους συνταξιούχους που προέρχονται από ταμεία του ιδιωτικού τομέα (ΙΚΑ, ΟΑΕΕ, ΕΤΑΑ κ.ά.) ανήλθε στα 930 ευρώ. Η διαφορά των 490 ευρώ μεταφράζεται σε απόκλιση 52,6% υπέρ των συντάξεων του Δημοσίου.

Διαφορετική ταχύτητα αύξησης

Πέρα από το επίπεδο των αποδοχών, διαφοροποίηση καταγράφεται και στον ρυθμό μεταβολής τους. Οι συντάξεις του ιδιωτικού τομέα αυξήθηκαν οριακά, από 918 ευρώ σε 930 ευρώ μέσα σε έναν χρόνο, σημειώνοντας άνοδο μόλις 12 ευρώ ή 1,2%.

Αντίθετα, οι συντάξεις του Δημοσίου ενισχύθηκαν από 1.378 ευρώ σε 1.420 ευρώ την ίδια περίοδο, καταγράφοντας αύξηση 42 ευρώ ή περίπου 3%.

Παράγοντες που διευρύνουν το χάσμα

Η διαφορά στα επίπεδα συντάξεων αποδίδεται σε μια σειρά δομικών παραγόντων:

Οι δημόσιοι υπάλληλοι διαθέτουν κατά κανόνα πιο σταθερή μισθολογική εξέλιξη και προβλέψιμες αυξήσεις κατά τη διάρκεια του εργασιακού βίου, γεγονός που οδηγεί σε υψηλότερο συντάξιμο μισθό.

Στον ιδιωτικό τομέα, οι αμοιβές παρουσιάζουν μεγαλύτερη μεταβλητότητα και δεν ακολουθούν ενιαία μισθολογική κλίμακα, με αποτέλεσμα χαμηλότερες βάσεις υπολογισμού.

Επιπλέον, στο Δημόσιο οι μισθοί ενισχύονται ανά διετία μέσω μισθολογικών κλιμακίων, στοιχείο που δεν έχει αντίστοιχο μηχανισμό στον ιδιωτικό τομέα.

Διαφορές στα έτη ασφάλισης και στον τρόπο εξόδου

Ένας ακόμη κρίσιμος παράγοντας είναι τα έτη ασφάλισης. Οι συνταξιούχοι του ιδιωτικού τομέα εμφανίζουν κατά μέσο όρο λιγότερα χρόνια εργασίας, γεγονός που μειώνει τα ποσοστά αναπλήρωσης.

Παράλληλα, στο Δημόσιο κυριαρχεί η πλήρης συνταξιοδότηση, ενώ στον ιδιωτικό τομέα σημαντικό ποσοστό εργαζομένων αποχωρεί με μειωμένη σύνταξη, λόγω μη πλήρωσης των απαιτούμενων προϋποθέσεων.

Συμπέρασμα

Παρότι το συνολικό επίπεδο συντάξεων εμφανίζει βελτίωση λόγω των ετήσιων αυξήσεων, η απόσταση μεταξύ Δημοσίου και ιδιωτικού τομέα παραμένει σημαντική και, με βάση τα τρέχοντα στοιχεία, εξακολουθεί να διευρύνεται.

Γονιμότητα στην Ελλάδα: Η μετατόπιση της τεκνοποίησης σε μεγαλύτερες ηλικίες αλλάζει ριζικά τη δομή των γεννήσεων

Η εικόνα των γεννήσεων στην Ελλάδα έχει μεταβληθεί βαθιά τις τελευταίες δεκαετίες, με τη συνολική πτώση να συνδυάζεται με μια έντονη αναδιάταξη ως προς την ηλικία των μητέρων.

Από το 1990 και μετά, το σύνολο των γεννήσεων έχει μειωθεί κατά περίπου 30%. Ωστόσο, μέσα σε αυτή τη γενική κάμψη, καταγράφεται μια εντυπωσιακή άνοδος των γεννήσεων από γυναίκες ηλικίας 40 ετών και άνω, οι οποίες έχουν αυξηθεί πολλαπλάσια. Το μερίδιό τους στο σύνολο των γεννήσεων έχει ανέβει από περίπου 1,8% στις αρχές της δεκαετίας του ’80 σε πάνω από 10% την περίοδο 2023–2024.

Την ίδια στιγμή, οι γεννήσεις από γυναίκες 30–39 ετών έχουν σχεδόν διπλασιαστεί, ενώ και στις ηλικίες 20–29 καταγράφονται σημαντικές μεταβολές, αν και με διαφορετική ένταση ανά περίοδο.

Η βασική αιτία της μεταβολής

Σύμφωνα με τον καθηγητή Δημογραφίας κ. Κοτζαμάνη, η κυρίαρχη εξήγηση για αυτή τη «μετατόπιση» είναι η σταδιακή καθυστέρηση της ηλικίας τεκνοποίησης. Οι γυναίκες αποκτούν πλέον παιδιά σε μεγαλύτερη ηλικία, γεγονός που μεταφέρει ένα μέρος των γεννήσεων προς τα 40+ έτη.

Παράλληλα, επισημαίνει ότι στην εξέλιξη αυτή έχουν συμβάλει και δύο ακόμη παράγοντες:

η αύξηση του ποσοστού γυναικών άνω των 40 στο σύνολο του πληθυσμού αναπαραγωγικής ηλικίας,

καθώς και η πρόοδος και ευρύτερη χρήση των τεχνικών υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.

Ωστόσο, παρά την αύξηση, οι γεννήσεις από γυναίκες 40–49 ετών εξακολουθούν να έχουν σχετικά περιορισμένη βαρύτητα στους συνολικούς δείκτες γονιμότητας, αντιπροσωπεύοντας κάτω από 8% σε μια περίοδο όπου ο μέσος δείκτης δεν ξεπερνά τα 1,3 παιδιά ανά γυναίκα.

Το όριο της δημογραφικής επίδρασης

Ο ίδιος τονίζει ότι, ακόμη και με τη συνεχιζόμενη πρόοδο της ιατρικής υποβοήθησης, η συμβολή των γεννήσεων σε μεγαλύτερες ηλικίες δεν αναμένεται να αλλάξει δραστικά τη συνολική εικόνα. Ο λόγος είναι δημογραφικός: ο αριθμός των γυναικών 40+ θα μειωθεί σημαντικά τις επόμενες δεκαετίες, ακόμη και κατά 35% έως το 2060, λόγω της γήρανσης του πληθυσμού και της χαμηλής γεννητικότητας.

Έτσι, η συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα δεν μπορεί να αποτελέσει τον βασικό μοχλό ανάκαμψης των γεννήσεων σε εθνικό επίπεδο

Τι μπορεί να αλλάξει την πορεία

Η επιστροφή στα επίπεδα των προηγούμενων δεκαετιών θεωρείται πρακτικά ανέφικτη. Ωστόσο, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, είναι δυνατό να επιβραδυνθεί η πτωτική πορεία και να δημιουργηθούν προϋποθέσεις σταθεροποίησης ή και σταδιακής ανάκαμψης.

Αυτό μπορεί να επιτευχθεί υπό δύο βασικές προϋποθέσεις:

θετικό μεταναστευτικό ισοζύγιο στις ηλικίες 25–44, δηλαδή εισροή πληθυσμού σε αναπαραγωγική ηλικία,

αύξηση της τελικής γονιμότητας των νεότερων γενεών, από περίπου 1,45 παιδιά σε 1,7–1,8.

Κομβικό ρόλο σε αυτό θα έχει η δημιουργία ενός πιο ευνοϊκού περιβάλλοντος για την οικογένεια, που θα μειώνει την ατεκνία και θα διευκολύνει την απόκτηση δεύτερου ή και τρίτου παιδιού.

Συμπέρασμα

Η Ελλάδα βρίσκεται σε μια φάση βαθιάς δημογραφικής μετάβασης. Η αύξηση των γεννήσεων σε μεγαλύτερες ηλικίες δεν αναιρεί τη συνολική πτωτική τάση, αλλά αναδιαμορφώνει τη δομή της γονιμότητας.

Το ζητούμενο πλέον δεν είναι η επιστροφή στα παλιά επίπεδα, αλλά η σταθεροποίηση της πτωτικής πορείας και η σταδιακή δημιουργία συνθηκών που θα επιτρέψουν μια πιο βιώσιμη δημογραφική ισορροπία στο μέλλον.