Παραμένει 15% χαμηλότερο από το 2009 το πραγματικό εισόδημα των Ελλήνων

Κατά 15% χαμηλότερο σε σχέση με το 2009, δηλαδή την αρχή της κρίσης,  παραμένει το πραγματικό εισόδημα των Ελλήνων, παρά τη σημαντική ανάκαμψη της τελευταίας δεκαετίας (+23,5%). Μάλιστα, όπως προκύπτει από policy brief του Κέντρου Φιλελεύθερων Μελετών (ΚΕΦΙΜ), η Ελλάδα είναι μαζί με την Ιταλία η μόνη χώρα που δεν έχει επανέλθει στα προ κρίσης επίπεδα πραγματικού εισοδήματος, κάτι που τονίζει την ανάγκη αύξησης της παραγωγικότητας.

Η μελέτη, την οποία υπογράφουν οι Νίκος Ρώμπαπας και Κωνσταντίνος Σαραβάκος,  εξετάζει την εξέλιξη του πραγματικού διαθέσιμου εισοδήματος των νοικοκυριών την περίοδο 2004–2024 στην Ελλάδα και σε άλλες χώρες που βρέθηκαν σε οικονομική κρίση (Ισπανία, Ιταλία, Ιρλανδία, Κύπρος και Πορτογαλία).

Στο διάστημα αυτό, το πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών στην ΕΕ αυξήθηκε συνολικά κατά 22%, επίδοση που καταδεικνύει μια σταθερή μακροχρόνια βελτίωση του βιοτικού επιπέδου. Πολλές χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης κατέγραψαν εντυπωσιακή άνοδο, με τη Ρουμανία να ξεχωρίζει καταγράφοντας μια αύξηση της τάξης του 134%, τη Λιθουανία στο 95% και την Πολωνία στο 91%. Σε αυτή την εικόνα ενίσχυσης της ευημερίας και σύγκλισης, η Ελλάδα και η Ιταλία αποτελούν τις δύο μοναδικές εξαιρέσεις, καθώς μέσα σε αυτά τα είκοσι χρόνια το εισόδημα ανά κάτοικο μειώθηκε κατά περίπου 5% και 4% αντίστοιχα.

Όπως δείχνει η μελέτη, με αφετηρία το ισοδύναμο πραγματικό εισόδημα το 2009, σε μόλις 4 χρόνια, μέχρι δηλαδή το 2013, τα ελληνικά νοικοκυριά έχασαν το 34% του εισοδήματος τους, ενώ στην Ισπανία χάθηκε αντίστοιχα το 11%, στην Ιταλία το 9%, στην Ιρλανδία το 6,5%, στην Κύπρο το 14%, και στην Πορτογαλία το 9%. Κατά μέσο όρο, οι 6 χώρες της κρίσης έχασαν 14% του εισοδήματος τους, ενώ για το σύνολο των χωρών της ΕΕ η απώλεια διαμορφώθηκε στο 3,2%.

Σε σύγκριση με το 2009 – το τελευταίο έτος πριν την είσοδο της Ελλάδας στον μηχανισμό στήριξης για την χρηματοδότηση των ελλειμμάτων της – τα νοικοκυριά στις περισσότερες χώρες έχουν σήμερα υψηλότερο διαθέσιμο εισόδημα. Η Ισπανία βρίσκεται περίπου στο +6,5%, η Κύπρος και η Πορτογαλία έχουν φτάσει το 14% και το 16% αντίστοιχα. Η Ιρλανδία καταγράφει βελτίωση που φτάνει το +21%. Ελλάδα (-15%) και Ιταλία (-0,7%), είναι οι μόνες χώρες της κρίσης που δεν έχουν ανακτήσει τα εισοδηματικά επίπεδα του 2009.

Σε σύγκριση με το 2012 …

Σε σύγκριση με το 2012, όλες οι χώρες καταγράφουν αύξηση των πραγματικών εισοδημάτων: Η Ελλάδα φτάνει στο +22,7%, ξεπερνώντας τον μέσο όρο της ΕΕ-27 (+17,6%) η Ισπανία καταγράφει μεταβολή +17,9% και η Ιταλία +7,8%. Η Πορτογαλία σημειώνει πολύ ισχυρή επίδοση στο +25,9%, ενώ η Ιρλανδία και η Κύπρος σημείωσαν ακόμη δυναμικότερη αύξηση, φτάνοντας το +26,6% και +28,4% αντίστοιχα∙ έτσι, η Ελλάδα βρίσκεται περίπου στη μέση της ομάδας χωρών της κρίσης, πάνω από Ισπανία και Ιταλία αλλά κάτω από Ιρλανδία, Κύπρο και Πορτογαλία, σημειώνει το ΚΕΦΙΜ.

Σε σχέση με το 2015, η Ελλάδα σημειώνει εντυπωσιακή ανάκαμψη +23,5%, ξεπερνώντας τον μέσο όρο της ΕΕ-27 (+14,7%) αλλά και τις επιδόσεις χωρών όπως η Ισπανία (+14,2%) και η Ιταλία (+6,9%). Η Πορτογαλία κινείται επίσης ψηλά στο +23,8%, ενώ η Ιρλανδία βρίσκεται ακόμη υψηλότερα στο +24,8% και η Κύπρος καταγράφει μακράν τη μεγαλύτερη αύξηση στο +38,6%∙ έτσι η Ελλάδα βρίσκεται στην ανώτερη ζώνη των χωρών της κρίσης, αλλά πίσω από την Κύπρο και ελαφρά κάτω από την Ιρλανδία.

Σε σχέση με το 2019, το εισόδημα στην Ελλάδα ξεχωρίζει σημειώνοντας τη μεγαλύτερη αύξηση με +14,3%, ενώ ακολουθούν η Ισπανία με +5,8% και η Ιταλία με μια πιο ήπια άνοδο γύρω στο +4,3%. Η Ιρλανδία και η Κύπρος κινούνται επίσης σε υψηλά επίπεδα, περίπου +10,3% και +11,3% αντίστοιχα, ενώ η Πορτογαλία εμφανίζει μια ισχυρή επίδοση στο +12,4%, ξεπερνώντας και τον μέσο όρο της ΕΕ-27 που βρίσκεται στο +6,6%.

Οι άλλες χώρες της Ευρώπης που αντιμετώπισαν κρίση, ακόμη και αυτές που ξεκίνησαν από παρόμοια ή χειρότερη θέση, έχουν καταφέρει να ανακάμψουν σε μεγαλύτερο βαθμό, σημειώνει το ΚΕΦΙΜ. Η Ελλάδα παραμένει η μόνη χώρα που δεν έχει μπορέσει να ανακτήσει η δεκαετία της δημοσιονομικής κατάρρευσης. Ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες αύξησης των εισοδημάτων είναι η αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας, τονίζεται. Σύμφωνα με την τελευταία ετήσια σχετική έκθεση του Εθνικού Συμβουλίου Παραγωγικότητας (ΕΣΥΠ) και του Κέντρου Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών (ΚΕΠΕ)2 το 2026 αναμένεται να σημειωθεί σωρευτική αύξηση 2,3% στο ΑΕΠ ανά εργαζόμενο και 2,0% στο ΑΕΠ ανά ώρα εργασίας. Την περίοδο 2023-2024 σημειώθηκε αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας σε όρους ΑΕΠ ανά εργαζόμενο κατά 1% και σε όρους ΑΕΠ ανά ώρα εργασίας κατά 0,77%.

«Η σύγκλιση θα απαιτήσει διατηρήσιμη αύξηση της παραγωγικότητας, δυναμική ανάπτυξη και σταθερές μεταρρυθμίσεις που ενισχύουν τη δημιουργία πλούτου για όλους τους πολίτες – και σε αυτά τα πεδία η εστίαση της κυβερνητικής πολιτικής πρέπει να είναι σταθερή», δήλωσε σχετικά ο πρόεδρος του ΚΕΦΙΜ, Νίκος Ρώμπαπας.

Ελλάδα και συνταξιούχοι

Η Ελλάδα αναδείχθηκε φέτος ως ο καλύτερος προορισμός στον κόσμο για ξένους συνταξιούχους, σύμφωνα με την κατάταξη του Annual Global Retirement Index του περιοδικού International Living.

Η έρευνα αξιολογεί προορισμούς βάσει παραμέτρων όπως: κόστος ζωής, υγειονομική περίθαλψη, στέγαση, διαδικασίες για βίζα, κλίμα και ευκολία μετανάστευσης.

Η Jennifer Stevens, αρχισυντάκτρια του περιοδικού, επισημαίνει ότι η άνοδος της Ελλάδας στην πρώτη θέση αντικατοπτρίζει μια στροφή στο ευρωπαϊκό συνταξιοδοτικό τοπίο. Ενώ για χρόνια η Πορτογαλία και η Ισπανία βρίσκονταν στην κορυφή, οι αυξήσεις στο κόστος ζωής και αλλαγές στις βίζες οδηγούν τους συνταξιούχους σε νέες επιλογές. Η Ελλάδα προσφέρει συνδυασμό ομορφιάς, φιλόξενης φιλοξενίας και οικονομικής προσιτότητας, με εύκολη πρόσβαση σε κατοικίες και τρόπο ζωής που δημιουργεί αίσθηση πλούτου.

Το ελληνικό πρόγραμμα Χρυσής Βίζας, που δίνει άδεια παραμονής σε αλλοδαπούς με επένδυση 250.000 ευρώ σε ακίνητα, θεωρείται από τα πιο προσιτά στην Ευρώπη. Επιπλέον, η Ελλάδα πέτυχε υψηλή βαθμολογία στο κλίμα, στην υγειονομική περίθαλψη και στη στέγαση.

Παράδειγμα αποτελούν οι Αμερικανοί Patricia Mahan και Dan Matarazzo, οι οποίοι αγόρασαν το 2023 ένα σπίτι δύο υπνοδωματίων στην Κριτσά της Κρήτης για 150.000 δολάρια. Ο Dan Matarazzo ανέφερε ότι ήθελαν να ζήσουν δίπλα στη θάλασσα, σε ένα προσιτό μέρος, κοντά σε σύγχρονες ιατρικές εγκαταστάσεις, αεροδρόμιο, λαϊκές αγορές και σούπερ μάρκετ.

Στην πρώτη δεκάδα του International Living εκτός της Ελλάδας περιλαμβάνονται επίσης: Παναμάς, Κόστα Ρίκα, Πορτογαλία, Μεξικό, Ιταλία, Γαλλία, Ισπανία, Ταϊλάνδη και Μαλαισία.

Αυξάνονται οι «κόκκινοι» φορολογούμενοι: Πάνω από 680.000 αντιμέτωποι με κατασχέσεις και μέτρα αναγκαστικής είσπραξης

Ο αριθμός των φορολογουμένων που βρίσκονται ένα βήμα πριν από την ενεργοποίηση μέτρων αναγκαστικής είσπραξης ξεπέρασε τις 680.000, καθώς όλο και περισσότεροι αδυνατούν να εξοφλήσουν έγκαιρα τις υποχρεώσεις τους προς την εφορία. Το συνολικό ληξιπρόθεσμο υπόλοιπο έχει πλέον φτάσει στα 112,5 δισ. ευρώ, ενώ οι περισσότερες οφειλές παραμένουν εκτός οποιασδήποτε ρύθμισης.

Η αύξηση των χρεών συνδέεται με τη δυσκολία φυσικών και νομικών προσώπων να ανταποκριθούν στους φόρους και με την έλλειψη μιας πιο ευέλικτης ρύθμισης που να επιτρέπει εξόφληση σε περισσότερες από 24 δόσεις, όπως έχουν ζητήσει επανειλημμένα επαγγελματικοί φορείς. Από το σύνολο των χρεών, μόλις 3,3 δισ. ευρώ βρίσκονται σε ενεργή ρύθμιση, ενώ η πάγια ρύθμιση χάνεται εύκολα λόγω αυστηρών προϋποθέσεων.

Τα στοιχεία της ΑΑΔΕ για το διάστημα Ιανουαρίου–Οκτωβρίου 2025 δείχνουν πως η πλειονότητα των υπόχρεων εξακολουθεί να πληρώνει εγκαίρως:

– Το 82% είναι συνεπείς στον ΦΠΑ.
– Το 74% των φυσικών προσώπων πληρώνει έγκαιρα τον φόρο εισοδήματος.
– Το 89,3% των επιχειρήσεων εξοφλεί εμπρόθεσμα τις φορολογικές του υποχρεώσεις.

Ωστόσο, ο συνολικός αριθμός των οφειλετών αυξάνεται. Τον Οκτώβριο, 3.896.032 ΑΦΜ εμφανίζονταν με χρέη, έναντι 3.771.707 στο τέλος του 2024. Από αυτούς, 2.317.581 θεωρούνται άμεσα «υπό κατάσχεση» — δηλαδή μπορούν να τους επιβληθούν μέτρα όπως κατασχέσεις καταθέσεων, δεσμεύσεις εισοδημάτων και πλειστηριασμοί περιουσιακών στοιχείων.

Ήδη έχουν ενεργοποιηθεί μέτρα για 1.636.279 φορολογουμένους, ενώ 681.302 βρίσκονται στη λίστα για επόμενη φάση αναγκαστικών μέτρων. Ο αριθμός αυτός είναι ο δεύτερος υψηλότερος του έτους και αυξημένος σε σχέση με τον Σεπτέμβριο, όπου είχαν καταγραφεί 646.471 «επικίνδυνοι» οφειλέτες.

Οι υπόλοιποι 1,57 εκατ. οφειλέτες έχουν μικρά ποσά που δεν οδηγούν άμεσα σε μέτρα αναγκαστικής είσπραξης.

Για τη διευθέτηση των χρεών, η ΑΑΔΕ αναμένεται να στείλει νέες ειδοποιήσεις σε όσους απειλούνται με κατασχέσεις. Τα μέτρα κλιμακώνονται ανάλογα με το ύψος του χρέους:

– Για ποσά έως 50 ευρώ δεν εφαρμόζονται μέτρα και τα χρέη συμψηφίζονται με επιστροφές.

– Από 50 έως 500 ευρώ ενεργοποιούνται κατασχέσεις στα χέρια τρίτων, όπως ενοίκια και επιδοτήσεις.
– Πάνω από 500 ευρώ μπορούν να κατασχεθούν τραπεζικοί λογαριασμοί, εισοδήματα και περιουσιακά στοιχεία.
– Για χρέη μεγαλύτερα των 100.000 ευρώ, εκτός από τα οικονομικά μέτρα, είναι δυνατή και ποινική δίωξη εφόσον το ποσό παραμένει αρρύθμιστο για πάνω από τέσσερις μήνες.

Κατασχέσεις ακινήτων πραγματοποιούνται μόνο για μεγάλα χρέη και όχι για κύρια κατοικία, εφόσον η αξία της βρίσκεται κάτω από τα όρια απαλλαγής πρώτης κατοικίας.

Σε ό,τι αφορά τους τραπεζικούς λογαριασμούς, ισχύουν τα εξής προστατευτικά όρια:

– Μισθοί έως 1.000 ευρώ μηνιαίως δεν κατάσχονται.
– Για ποσά 1.000–1.500 ευρώ δεσμεύεται το 50% του υπερβάλλοντος ποσού.
– Πάνω από 1.500 ευρώ το ποσό κατάσχεται στο σύνολό του.
– Ένας ατομικός ή κοινός καταθετικός λογαριασμός είναι ακατάσχετος έως 1.250 ευρώ μηνιαίως, για κάθε φυσικό πρόσωπο και σε ένα μόνο πιστωτικό ίδρυμα.

Ηλικία & Ευτυχία

Να κλείσουμε με ένα διαφορετικό θέμα ….  Φοβόμαστε τη διαδικασία του γήρατος. Τόσο πολύ, που προσπαθούμε να συμπιέσουμε κάθε εμπειρία μέσα στη δεκαετία των 20 μας, την ίδια που οι μεγαλύτεροι θυμούνται με νοσταλγία, ανακαλώντας τις επιτυχίες τους, τη δύναμή τους και τη νεανική τους “τρέλα”. Όταν όμως εμείς κοιτάμε τη δική μας ζωή και τη συγκρίνουμε με τις δικές τους αφηγήσεις, δυσκολευόμαστε να εντοπίσουμε τη χαρά που περιγράφουν. Αντίθετα, βλέπουμε την αβεβαιότητα του μέλλοντος, τις προθεσμίες στη δουλειά, τις ερωτικές απογοητεύσεις, την οικονομική ανασφάλεια, το άγχος μιας καθημερινότητας που απαιτεί να εξελίσσεσαι, να ανακαλύπτεις ποιος είσαι, ποιος είναι ο ρόλος σου στον κόσμο και τι έχει νόημα για σένα.

Ο μύθος της νεότητας υπό κατάρρευση

Παρά το ότι μια ολόκληρη βιομηχανία καλλιεργεί την ιδέα ότι η νεότητα αποτελεί την “κορυφή” της ανθρώπινης ζωής, εμείς συχνά αναρωτιόμαστε τι κάνουμε λάθος και δεν την απολαμβάνουμε. Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει κάποιο λάθος.

Πλήθος επιστημονικών δεδομένων δείχνει ότι τα χρόνια που θεωρούμε “χρυσά” —από τα τέλη της εφηβείας μέχρι τα 20 μας— είναι, για πολλούς ανθρώπους, τα πιο δύσκολα. Συχνά, η περίοδος με τη μεγαλύτερη συναισθηματική ευημερία είναι μεταξύ 60 και 70 ετών. Αυτή η φαινομενική αντίφαση αναδεικνύεται σε αυξανόμενο αριθμό ψυχολογικών και κοινωνιολογικών μελετών, πολλές από τις οποίες συνδέονται με το έργο της Laura Carstensen, καθηγήτριας ψυχολογίας και ιδρύτριας του Stanford Center on Longevity. Η ίδια συνηθίζει να ξεκινά το μάθημά της με μια φράση που προκαλεί πάντοτε έκπληξη: «Αυτά δεν είναι τα καλύτερα χρόνια της ζωής σας. Τα καλύτερα έρχονται πολύ αργότερα». Οι φοιτητές της αντιδρούν με αμηχανία, αλλά και με ανακούφιση. Όπως εξηγεί στο περιοδικό Time, τα τέλη της εφηβείας και η δεκαετία των 20 συνοδεύονται από τα υψηλότερα επίπεδα μοναξιάς, άγχους και κατάθλιψης.

Η καμπύλη U της ευτυχίας

Τα διαθέσιμα στοιχεία ενισχύουν την άποψή της. Μεγάλες διεθνείς μελέτες καταγράφουν μια χαρακτηριστική “καμπύλη U” στη συναισθηματική ευεξία κατά τη διάρκεια της ζωής. Παρά την εξιδανίκευσή τους, τα 20 μας χρόνια αποτελούν συχνά το “κάτω μέρος” αυτής της καμπύλης. Εκεί το άγχος κορυφώνεται, η μοναξιά είναι έντονη και η αβεβαιότητα γύρω από καριέρα, σχέσεις και ταυτότητα κυριαρχεί. Για πολλούς ανθρώπους, αυτή είναι μια περίοδος υπερβολικής πίεσης και συνεχούς σύγκρισης.

Από τα 30 και κυρίως στα 40, οι αρνητικές συναισθηματικές αντιδράσεις αρχίζουν να μειώνονται. Η λεγόμενη «συναισθηματική αναταραχή» υποχωρεί. Η πτώση σταθεροποιείται και μεταξύ 40 και 60 καταγράφεται η μεγαλύτερη μείωση σε άγχος, θυμό και ανησυχία. Πρόκειται για τη «μεγάλη αλλαγή», όπως την χαρακτηρίζει η Carstensen —την περίοδο όπου η συναισθηματική εμπειρία βελτιώνεται αισθητά.

Μεταξύ 60 και 70, οι άνθρωποι φτάνουν σε αυτό που πολλές έρευνες περιγράφουν ως τη συναισθηματική κορύφωση της ζωής. Αυτές οι ηλικίες, που συχνά αντιμετωπίζονται με στερεότυπα ή απαξίωση, προκύπτει ότι είναι οι πιο ευτυχισμένες, οι πιο ισορροπημένες και οι πιο γεμάτες νόημα. Μετά τα 70, δεν παρατηρείται απότομη επιδείνωση· απλώς μια σταθεροποίηση. Η συναισθηματική ευεξία παραμένει υψηλή. Οι άνθρωποι αναφέρουν περισσότερη ευγνωμοσύνη, λιγότερο θυμό, αυξημένη ικανοποίηση και μεγαλύτερη αίσθηση σκοπού. Τότε γιατί φοβόμαστε τόσο έντονα μια περίοδο που μπορεί να μας προσφέρει μεγαλύτερη γαλήνη από οποιαδήποτε προηγούμενη;

Η ευτυχία της ωριμότητας

Οι επιστήμονες προτείνουν πολλούς λόγους για τους οποίους η συναισθηματική μας ζωή βελτιώνεται με την ηλικία:

Εστιάζουμε πιο καθαρά σε όσα έχουν σημασία. Με την επίγνωση ότι ο χρόνος είναι περιορισμένος, οι άνθρωποι ιεραρχούν διαφορετικά τις προτεραιότητές τους. Επενδύουν σε ουσιαστικές σχέσεις και εμπειρίες και απομακρύνονται από άσκοπες συγκρούσεις, κοινωνικές υποχρεώσεις ή δραστηριότητες που τους εξαντλούν.

Αποκτούμε καλύτερη συναισθηματική ρύθμιση. Οι νεότεροι βιώνουν τα συναισθήματα πιο έντονα και αντιδρούν συχνά παρορμητικά. Με τα χρόνια, ο εγκέφαλος γίνεται πιο αποτελεσματικός στη διαχείριση των συναισθημάτων. Οι μεγαλύτεροι ανακάμπτουν ταχύτερα από το στρες και αποφεύγουν τις αυτοκαταστροφικές αντιδράσεις.

Αλλάζει η οπτική για τη ζωή. Μέχρι τα 60, οι περισσότεροι έχουν περάσει από απώλειες, επιτυχίες, ασθένειες, απογοητεύσεις και βαθιές αλλαγές. Έχουν μάθει ότι οι κρίσεις τελειώνουν, ότι ο φόβος υποχωρεί και ότι η ζωή εξελίσσεται μέσα από “εποχές”. Αυτή η οπτική δημιουργεί μια ψυχική ανθεκτικότητα που δεν μπορεί να αποκτηθεί σε νεότερες ηλικίες.

Η κοινωνική σύγκριση μειώνεται. Στα πρώτα ενήλικα χρόνια, η σύγκριση είναι σχεδόν σταθερός σύντροφος. Με την ηλικία, αυτή η πίεση εξασθενεί. Οι άνθρωποι σταματούν να ανταγωνίζονται συνεχώς και αρχίζουν απλώς να ζουν.

Η ευγνωμοσύνη αυξάνεται φυσικά. Οι μεγαλύτεροι σε ηλικία τείνουν να απολαμβάνουν περισσότερο την καθημερινότητα και να βρίσκουν χαρά στα μικρά πράγματα —ένα πρωινό περίπατο, μια συζήτηση, έναν καφέ. Αυτή η μετατόπιση συνδέεται άμεσα με υψηλότερη ευημερία.

Γιατί τροφοδοτούμε τον μύθο της “τέλειας” νεότητας;

Αν η γήρανση συνοδεύεται από τόσα οφέλη, γιατί συνεχίζουμε να διατηρούμε το αφήγημα ότι η νεότητα είναι το αποκορύφωμα της ζωής; Η απάντηση είναι, σε μεγάλο βαθμό, πολιτισμική. Οι δυτικές κοινωνίες υμνούν την παραγωγικότητα, την ταχύτητα, την εξωτερική εμφάνιση —χαρακτηριστικά που συνδέονται με τους νέους. Η γήρανση συχνά αντιμετωπίζεται ως διάβρωση, σωματική και πνευματική.

Υπάρχει όμως και η διάσταση της “ηθικής αφήγησης”. Οι μεγαλύτεροι συχνά λένε στους νέους ότι «αυτά είναι τα καλύτερά σου χρόνια», ίσως επειδή μετανιώνουν που δεν αξιοποίησαν τα δικά τους. Το λένε καλοπροαίρετα, αλλά για έναν νέο που ήδη παλεύει με άγχος και αμφιβολίες, αυτό ακούγεται σαν επιβεβαίωση ότι η δυσκολία του είναι ένδειξη προσωπικής αποτυχίας. Η Carstensen επισημαίνει πόσο επιβαρυντικό είναι αυτό: αν μια 19χρονη ή 25χρονη ζει μια περίοδο γεμάτη σύγχυση, το να ακούει ότι αυτή υποτίθεται πως είναι “η καλύτερη φάση της ζωής της”, προκαλεί μόνο φόβο και απογοήτευση.

Η ελευθερία που έρχεται με την ωριμότητα

Αν ρωτήσει κανείς ανθρώπους 60 ή 70 ετών τι έχει αλλάξει, συχνά μιλούν για ένα αίσθημα ελευθερίας. Όχι την ανήσυχη, ακατάστατη ελευθερία της νεότητας, αλλά μια ήρεμη και σταθερή ελευθερία: την ικανότητα να λες όχι, να προστατεύεις την ενέργειά σου, να δίνεις χώρο μόνο σε σχέσεις που έχουν αληθινή σημασία, να μην απολογείσαι για τον εαυτό σου. Πολλοί αναφέρουν ότι απολαμβάνουν την ίδια τους την παρέα με τρόπους που δεν μπορούσαν σε νεότερες ηλικίες. Ανησυχούν λιγότερο για τις γνώμες των άλλων, δείχνουν περισσότερη καλοσύνη στον εαυτό τους, έχουν περισσότερη υπομονή και γελούν πιο συχνά. Η αυτοπεποίθηση προκύπτει και από το ότι έχουν επιβιώσει καταστάσεων που κάποτε θεωρούσαν ανυπέρβλητες.

Η αλήθεια για την τρίτη ηλικία

Το κυρίαρχο πολιτισμικό αφήγημα ότι το γήρας είναι μια αργή κατάρρευση στην ασημαντότητα δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Η επιστήμη υποδεικνύει ένα πολύ πιο ελπιδοφόρο και ανθρώπινο σενάριο: ότι η ζωή γίνεται καλύτερη όσο περνούν τα χρόνια. Τα σαράντα φέρνουν γαλήνη, τα πενήντα καθαρότητα σκέψης και τα εξήντα και εβδομήντα τη βαθύτερη συναισθηματική εμπειρία. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα υπάρξουν δυσκολίες ή απώλειες. Όμως ο γηράσκων εγκέφαλος είναι δομημένος ώστε να προσφέρει ανθεκτικότητα, ισορροπία και χαρά.

Δεν είμαστε σχεδιασμένοι να “λάμπουμε” μόνο στα 20. Είμαστε φτιαγμένοι να εξελισσόμαστε, με κάθε χρόνο να μας φέρνει πιο κοντά σε μια εκδοχή του εαυτού μας που μπορεί επιτέλους να ανασάνει, να χαμογελάσει και να βιώσει τη ζωή όχι ως αγώνα, αλλά ως μια βαθιά ουσιαστική πορεία. Γι’ αυτό και η ανακούφιση στα πρόσωπα των φοιτητών της Carstensen είναι απόλυτα λογική: τα καλύτερα χρόνια δεν βρίσκονται πίσω μας. Για τους περισσότερους, δεν έχουν καν αρχίσει.