Δημόσιες δαπάνες στην Ευρώπη: Πού κατευθύνονται τα κρατικά χρήματα – Η Ελλάδα ξεχωρίζει στις δαπάνες του κράτους

Η υγεία δεύτερη στην Ευρώπη – όχι όμως στην Ελλάδα

Με μέσο μερίδιο 15%, η υγεία αποτελεί τη δεύτερη μεγαλύτερη κατηγορία δημόσιων δαπανών στην ΕΕ.

Δεν ισχύει όμως το ίδιο για όλες τις χώρες. Σε εννέα περιπτώσεις, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, κάποια άλλη κατηγορία καταλαμβάνει τη δεύτερη θέση.

Οι κρατικές δαπάνες για την υγεία παρουσιάζουν πολύ μεγάλη διακύμανση: από μόλις 6,7% στην Ελβετία και 10% στην Ουγγαρία έως 24,3% στην Ιρλανδία.

Το Ηνωμένο Βασίλειο διαθέτει το 19% των κρατικών δαπανών στην υγεία, έναντι 15,6% στη Γαλλία και 15,4% στη Γερμανία.

Οι διαφορές συνδέονται σε σημαντικό βαθμό με τον τρόπο χρηματοδότησης των συστημάτων υγείας. Σε ορισμένες χώρες μεγαλύτερο μέρος του κόστους αναλαμβάνει το κράτος, ενώ σε άλλες μεγαλύτερο βάρος πέφτει στα νοικοκυριά ή σε ασφαλιστικούς φορείς.

Ελλάδα: Το κράτος δαπανά 17,1% για γενικές δημόσιες υπηρεσίες

Η ελληνική περίπτωση παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Μετά την κοινωνική προστασία, η δεύτερη μεγαλύτερη κατηγορία δημόσιων δαπανών στην Ελλάδα είναι οι γενικές δημόσιες υπηρεσίες, με ποσοστό 17,1%.

Πρόκειται για κατηγορία που περιλαμβάνει τη λειτουργία της δημόσιας διοίκησης, το Κοινοβούλιο, τα δημόσια οικονομικά, τις εξωτερικές υποθέσεις, τη διαχείριση του δημόσιου χρέους και τις μεταβιβάσεις μεταξύ διαφορετικών επιπέδων διακυβέρνησης.

Το 17,1% τοποθετεί την Ελλάδα αρκετά υψηλότερα από τον μέσο όρο της ΕΕ, ο οποίος βρίσκεται στο 12,4%.

Η Ελλάδα δεν είναι η μόνη χώρα όπου οι γενικές δημόσιες υπηρεσίες αποτελούν τη δεύτερη μεγαλύτερη κατηγορία. Το ίδιο συμβαίνει στην Ουγγαρία και την Ιταλία, όπου τα αντίστοιχα ποσοστά φτάνουν το 21,2% και 15,4%.

Συνολικά, το μερίδιο των γενικών δημόσιων υπηρεσιών στην Ευρώπη κυμαίνεται από 7,5% στη Βουλγαρία έως 21,2% στην Ουγγαρία.

Οικονομία, υποδομές και επιχειρήσεις

Οι οικονομικές υποθέσεις αντιπροσωπεύουν κατά μέσο όρο το 10,8% των κρατικών δαπανών στην ΕΕ.

Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα ευρύ πεδίο, καθώς περιλαμβάνει δαπάνες για την απασχόληση και τις επιχειρήσεις, τη γεωργία, την ενέργεια, τη βιομηχανία, τις μεταφορές, τις επικοινωνίες και την οικονομική έρευνα.

Η κατηγορία αυτή βρίσκεται στη δεύτερη θέση στη Μάλτα, τη Λετονία, τη Ρουμανία, τη Βουλγαρία και το Λουξεμβούργο.

Το ποσοστό της φτάνει έως το 20,3% στη Μάλτα, ενώ στη Δανία περιορίζεται στο 6,5%.

Εκπαίδευση: Μεγάλες διαφορές μεταξύ των χωρών

Η εκπαίδευση απορροφά κατά μέσο όρο 9,7% των δημόσιων δαπανών στην ΕΕ.

Η Ελβετία αποτελεί την εξαίρεση, καθώς η εκπαίδευση αποτελεί τη δεύτερη μεγαλύτερη κατηγορία κρατικών δαπανών, με 16,3%.

Στις τέσσερις μεγαλύτερες οικονομίες της ΕΕ, το ποσοστό βρίσκεται κάτω από τον κοινοτικό μέσο όρο. Στην Ιταλία μάλιστα περιορίζεται στο 8%.

Πέντε κατηγορίες απορροφούν σχεδόν όλο τον προϋπολογισμό

Κοινωνική προστασία, υγεία, γενικές δημόσιες υπηρεσίες, οικονομικές υποθέσεις και εκπαίδευση αποτελούν τον βασικό κορμό των κρατικών δαπανών.

Συνολικά, οι πέντε αυτές κατηγορίες αντιστοιχούν κατά μέσο όρο στο 87,9% των δημόσιων δαπανών στην ΕΕ, ενώ ανά χώρα το ποσοστό κινείται μεταξύ 80% και 92%.

Η εικόνα αυτή δείχνει ότι, παρά τις σημαντικές διαφοροποιήσεις μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών, το μεγαλύτερο μέρος του κρατικού προϋπολογισμού καταλήγει σε έναν σχετικά περιορισμένο αριθμό βασικών λειτουργιών.

Άμυνα: Μόλις 3,5% στην ΕΕ

Η άμυνα καταλαμβάνει την έκτη θέση στην ΕΕ, με 3,5% των συνολικών δημόσιων δαπανών.

Το Ηνωμένο Βασίλειο βρίσκεται υψηλότερα, στο 4,9%, ενώ μεταξύ των μεγάλων οικονομιών της ΕΕ η Γαλλία βρίσκεται στο 3,2% και η Γερμανία στο 2,7%.

Η εικόνα αυτή αναμένεται να αποτελέσει αντικείμενο σημαντικών αλλαγών τα επόμενα χρόνια, καθώς οι ευρωπαϊκές χώρες αυξάνουν τις αμυντικές δαπάνες και αναπροσαρμόζουν τις δημοσιονομικές τους προτεραιότητες.

Πολιτισμός, περιβάλλον και στέγαση στο περιθώριο

Στον αντίποδα, ορισμένοι τομείς καταλαμβάνουν πολύ μικρό μέρος των δημόσιων προϋπολογισμών.

Οι δαπάνες για αναψυχή, πολιτισμό και θρησκεία, προστασία του περιβάλλοντος, καθώς και στέγαση και κοινοτικές υποδομές, αντιστοιχούν συνολικά μόλις στο 5,6% των δημόσιων δαπανών στην ΕΕ.

Η κατανομή αυτή αποτυπώνει τελικά μια βασική πραγματικότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας: το μεγαλύτερο μέρος του κράτους είναι σήμερα συνδεδεμένο με την κοινωνική προστασία, τις συντάξεις, την υγεία και τη λειτουργία του ίδιου του δημόσιου μηχανισμού, ενώ πολύ μικρότερα ποσοστά κατευθύνονται σε τομείς όπως η στέγαση, ο πολιτισμός και το περιβάλλον.

Για την Ελλάδα, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι, μετά την κοινωνική προστασία, οι γενικές δημόσιες υπηρεσίες καταλαμβάνουν τη δεύτερη θέση με 17,1%, υψηλότερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.

Και αυτό καθιστά τη σύνθεση των δημόσιων δαπανών εξίσου σημαντική με το συνολικό ύψος τους.

Ελλάδα: Το δημογραφικό σοκ απειλεί τις συντάξεις – 70 ηλικιωμένοι ανά 100 εργαζομένους έως το 2054

Η Ελλάδα βρίσκεται αντιμέτωπη με μία από τις εντονότερες δημογραφικές πιέσεις μεταξύ των χωρών του ΟΟΣΑ. Ο πληθυσμός γερνά με ταχύτητα, ενώ η «δεξαμενή» των ατόμων σε ηλικία εργασίας αναμένεται να συρρικνωθεί δραματικά τις επόμενες δεκαετίες, επιβαρύνοντας την οικονομία, την αγορά εργασίας και κυρίως το συνταξιοδοτικό σύστημα.

Σύμφωνα με την πρόσφατη έκθεση του ΟΟΣΑ «Pensions at a Glance 2025 – OECD and G20 Indicators», ο αριθμός των ατόμων ηλικίας 65 ετών και άνω ανά 100 άτομα ηλικίας 20 έως 64 ετών στην Ελλάδα αναμένεται να αυξηθεί στους 70,7 έως το 2054, από περίπου 40 σήμερα.

Με άλλα λόγια, σε λιγότερο από τρεις δεκαετίες θα αντιστοιχούν περίπου 70 ηλικιωμένοι για κάθε 100 άτομα σε ηλικία εργασίας. Η Ελλάδα συγκαταλέγεται έτσι στις χώρες που θα βρεθούν αντιμέτωπες με τις μεγαλύτερες δημογραφικές πιέσεις, μαζί με την Ιταλία, την Ιαπωνία, τη Νότια Κορέα και την Ισπανία.

Περισσότεροι ηλικιωμένοι, λιγότεροι εργαζόμενοι

Η τάση στην Ελλάδα είναι πολύ εντονότερη από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ. Σε επίπεδο Οργανισμού, ο αριθμός των ατόμων ηλικίας 65 ετών και άνω ανά 100 άτομα ηλικίας 20 έως 64 ετών αυξήθηκε από 22 το 2000 σε 33 το 2025 και προβλέπεται να φτάσει τους 52 το 2050.

Η Ελλάδα, μαζί με την Ιταλία, την Κορέα, την Πολωνία, τη Σλοβακία και την Ισπανία, αναμένεται να καταγράψει αύξηση του συγκεκριμένου δείκτη κατά τουλάχιστον 25 μονάδες μεταξύ 2025 και 2050.

Την ίδια στιγμή, ο πληθυσμός σε ηλικία εργασίας θα μειώνεται. Στον ΟΟΣΑ, ο αριθμός των ατόμων ηλικίας 20 έως 64 ετών προβλέπεται να υποχωρήσει κατά 13% έως το 2064. Στην Ελλάδα, όμως, η μείωση αναμένεται να ξεπεράσει το 30%.

Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί μια ιδιαίτερα δύσκολη εξίσωση: η χώρα θα πρέπει να χρηματοδοτεί συντάξεις και κοινωνικές παροχές για έναν ολοένα μεγαλύτερο αριθμό ηλικιωμένων, στηριζόμενη σε ένα ολοένα μικρότερο εργατικό δυναμικό.

Η χαμηλή γονιμότητα εντείνει το πρόβλημα

Η βασική αιτία της δημογραφικής μεταβολής είναι η χαμηλή γεννητικότητα. Ο ΟΟΣΑ επισημαίνει, μάλιστα, ότι οι προηγούμενες δημογραφικές προβλέψεις συχνά υπερεκτιμούσαν την πορεία του δείκτη συνολικής γονιμότητας, καθώς η υποχώρηση των γεννήσεων αποδείχθηκε πιο επίμονη από ό,τι αναμενόταν.

Η Ελλάδα βρίσκεται ήδη σε ιδιαίτερα δυσμενή θέση, καθώς ο αριθμός των νέων που εισέρχονται στην αγορά εργασίας δεν επαρκεί για να αντισταθμίσει τις αποχωρήσεις λόγω ηλικίας και συνταξιοδότησης.

Αυτό σημαίνει ότι η πίεση δεν θα αφορά μόνο τις συντάξεις. Θα επηρεάσει επίσης την παραγωγικότητα, τις επενδύσεις, την κατανάλωση, τη φορολογική βάση και τη δυνατότητα των επιχειρήσεων να εξασφαλίσουν εργατικό δυναμικό.

Η βιωσιμότητα του ασφαλιστικού στο επίκεντρο

Η γήρανση του πληθυσμού επιβαρύνει τα συνταξιοδοτικά συστήματα, καθώς μειώνεται ο αριθμός των εργαζομένων που καταβάλλουν εισφορές σε σχέση με τον αριθμό των συνταξιούχων.

Ο ΟΟΣΑ υπογραμμίζει ότι η βιωσιμότητα μπορεί να ενισχυθεί όταν η εξέλιξη των συνταξιοδοτικών παροχών συνδέεται με τη δυναμική της συνολικής βάσης εισφορών.

Σε συστήματα καθορισμένων εισφορών, όπως τα λεγόμενα NDC, η απόδοση των συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων μπορεί να συνδέεται με την αύξηση των συνολικών εισφορών ή του μισθολογικού κόστους. Με τον τρόπο αυτό, η πορεία των συντάξεων λαμβάνει υπόψη τις πραγματικές δυνατότητες χρηματοδότησης του συστήματος.

Στην Ελλάδα, το σύστημα NDC, το οποίο σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ βρίσκεται σε σταδιακή κατάργηση, χρησιμοποιεί ως «πλασματικό» επιτόκιο τον ρυθμό ανάπτυξης των συνολικών εισφορών.

Η λογική αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια χώρα όπου η συρρίκνωση του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας περιορίζει σταδιακά την ασφαλιστική βάση. Όσο λιγότεροι εργαζόμενοι καταβάλλουν εισφορές, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η ανάγκη προσαρμογής των παροχών, των ορίων ηλικίας και των κινήτρων παραμονής στην εργασία.

Η Ελλάδα δαπανά περίπου 16% του ΑΕΠ για συντάξεις

Η δημογραφική πίεση είναι ακόμη πιο ανησυχητική για την Ελλάδα, καθώς η χώρα ήδη καταγράφει μία από τις υψηλότερες συνταξιοδοτικές δαπάνες στον ΟΟΣΑ.

Η Ελλάδα και η Ιταλία συγκαταλέγονται στις χώρες που διαθέτουν το μεγαλύτερο ποσοστό του εθνικού εισοδήματος για δημόσιες συντάξεις, περίπου 16% του ΑΕΠ.

Εάν συνυπολογιστούν δημόσιες και ιδιωτικές συντάξεις, η συνολική δαπάνη στην Ελλάδα ανέρχεται περίπου στο 16,3% του ΑΕΠ, έναντι μέσου όρου μόλις 9,4% στις χώρες του ΟΟΣΑ.

Από το 2000, οι δημόσιες συνταξιοδοτικές δαπάνες στην Ελλάδα έχουν αυξηθεί κατά περισσότερες από τέσσερις ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ. Η δημογραφική γήρανση αποτελεί έναν από τους βασικούς παράγοντες αυτής της εξέλιξης.

Παράλληλα, οι πραγματικές υποχρεωτικές ασφαλιστικές εισφορές στην Ελλάδα κινούνται περίπου στο 26% έως 31% του μισθού, έναντι μέσου όρου 18,8% στον ΟΟΣΑ.