Η κρίση αξιοπιστίας και οι δημοσιονομικές επιλογές που σημάδεψαν την Ελλάδα

Ο πρώην πρωθυπουργός Κώστας Καραμανλής έχει δεχθεί έντονη κριτική για τον δημοσιονομικό εκτροχιασμό του 2009, ο οποίος συνέβαλε στη μεγάλη οικονομική και κοινωνική κρίση της περιόδου 2010–2015.

Ωστόσο, πολλοί αναλυτές θεωρούν ότι εξίσου κρίσιμο ρόλο στην πορεία προς την κρίση και την απειλή του Grexit διαδραμάτισαν η δημοσιονομική απογραφή του 2004 και η μεταγενέστερη αναθεώρηση του ΑΕΠ. Οι κινήσεις αυτές, σύμφωνα με την κριτική που ασκήθηκε, επιβάρυναν σοβαρά την αξιοπιστία της χώρας απέναντι στις αγορές και τους ευρωπαϊκούς θεσμούς, εντείνοντας τις συνέπειες της δημοσιονομικής κρίσης.

Η Ελλάδα το 2009–2010 δεν βρέθηκε αντιμέτωπη μόνο με ένα πρόβλημα ελλειμμάτων και χρέους, αλλά και με μια βαθιά κρίση εμπιστοσύνης. Η διαδοχική μεταβολή βασικών οικονομικών μεγεθών δημιούργησε διεθνώς αμφιβολίες για την αξιοπιστία των ελληνικών στατιστικών στοιχείων.

Τις ευθύνες της περιόδου 2004–2009 υπενθύμισε και ο πρώην πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ, μιλώντας στο ντοκιμαντέρ των δημοσιογράφων Ελένη Βαρβιτσιώτη και Βικτώρια Δενδρινού.

«Θεωρώ πως έκανα ένα σοβαρό λάθος. Και αυτό ήταν ότι δεν έθεσα ενώπιον των ευθυνών της την ελληνική κυβέρνηση του Καραμανλή γιατί αφελώς τον πίστευα. Και αυτό είναι το μόνο πραγματικό λάθος που έκανα», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Η απογραφή του 2004 και οι επιπτώσεις της

Η κριτική προς τη δημοσιονομική απογραφή συνδέεται με το πολιτικό και οικονομικό πλαίσιο της εποχής. Κατά την προεκλογική περίοδο του 2004, η Νέα Δημοκρατία αμφισβήτησε ευθέως την εικόνα της οικονομίας που παρουσίαζε η κυβέρνηση του Κώστας Σημίτης, καταγγέλλοντας χρήση «δημιουργικής λογιστικής» και απόκρυψη της πραγματικής δημοσιονομικής κατάστασης.

Κεντρική προεκλογική δέσμευση αποτέλεσε η αποκάλυψη της «πραγματικής εικόνας» μέσω δημοσιονομικής απογραφής.

Στις 11 Μαρτίου 2004, λίγες ημέρες μετά τις εκλογές, ο τότε υπουργός Οικονομικών Γιώργος Αλογοσκούφης ανακοίνωσε την έναρξη της απογραφής για το 2003.

Η διαδικασία κατέληξε σε σημαντική αναθεώρηση των στοιχείων: το έλλειμμα του 2003 υπολογίστηκε στο 5,6% αντί 1,7%, όπως είχε προηγουμένως παρουσιαστεί και εγκριθεί από τη Eurostat.

Η εξέλιξη αυτή ενεργοποίησε νέα αξιολόγηση από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και οδήγησε σε αναθεώρηση των ελληνικών δημοσιονομικών στοιχείων έως και το 1997, συμπεριλαμβανομένου του 1999 — της χρονιάς ένταξης της χώρας στην ΟΝΕ.

Μετά την αναθεώρηση, το έλλειμμα του 1999 προσδιορίστηκε στο 3,07%, ελαφρώς υψηλότερα από το όριο 3% των κριτηρίων του Μάαστριχτ. Αν και η διαφορά ήταν μικρή, το συμβολικό και πολιτικό βάρος υπήρξε ιδιαίτερα μεγάλο.

Για πρώτη φορά, μια εσωτερική πολιτική αντιπαράθεση μεταφέρθηκε στους ευρωπαϊκούς θεσμούς, εκθέτοντας συνολικά τη χώρα και προκαλώντας αμφισβήτηση ακόμη και για τη διαδικασία ένταξης της Ελλάδας στο ευρώ.

Η μεθοδολογία και τα «λογιστικά παιχνίδια»

Οι αυξημένες δημοσιονομικές επιδόσεις που προέκυψαν μετά την απογραφή δεν οφείλονταν απαραίτητα σε αποκάλυψη κρυφών στοιχείων, αλλά κυρίως σε αλλαγές μεθοδολογίας.

Η κυβέρνηση Σημίτη κατέγραφε τις εξοπλιστικές δαπάνες κατά την παραλαβή του αμυντικού εξοπλισμού, ενώ η κυβέρνηση Καραμανλή υιοθέτησε την καταγραφή κατά την παραγγελία. Η αλλαγή αυτή επηρέασε σημαντικά την εικόνα των ελλειμμάτων.

Αναθεωρήσεις προέκυψαν επίσης:

από διαφορετική αποτύπωση πλεονασμάτων ασφαλιστικών ταμείων,

από μεταβολές στον χρόνο καταγραφής εσόδων,

και από άλλες λογιστικές προσαρμογές.

Ειρωνικά, το 2006 η Eurostat έκρινε ότι ορθότερη μέθοδος ήταν τελικά εκείνη που χρησιμοποιούνταν παλαιότερα, δηλαδή η καταγραφή των εξοπλιστικών δαπανών κατά την παραλαβή.

Η αναθεώρηση του ΑΕΠ και το νέο πλήγμα

Η αμφισβήτηση εντάθηκε περαιτέρω το 2006, όταν η τότε ΕΣΥΕ ανακοίνωσε αναθεώρηση του ΑΕΠ κατά περίπου 25,6%.

Η κίνηση προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στον διεθνή Τύπο. Δημοσιεύματα έκαναν λόγο για «ελληνικά κόλπα», ενώ σχολιάστηκε ιδιαίτερα η επίδραση της ενσωμάτωσης ορισμένων δραστηριοτήτων στην οικονομική αποτίμηση.

Παρότι η επίδραση παράνομων δραστηριοτήτων στο τελικό μέγεθος ήταν περιορισμένη, η διεθνής εικόνα της χώρας επιβαρύνθηκε ακόμη περισσότερο.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν αποδέχθηκε πλήρως την αναθεώρηση, εκτιμώντας ότι στόχος ήταν η βελτίωση των δεικτών χρέους και ελλείμματος ως ποσοστό του ΑΕΠ.

Η κατάρρευση της εμπιστοσύνης το 2009

Η κρίση αξιοπιστίας δεν διαμορφώθηκε από μία μόνο απόφαση αλλά από μια αλληλουχία αναθεωρήσεων και πολιτικών συγκρούσεων.

Στις αρχές Οκτωβρίου 2009, οι ελληνικές αρχές εκτιμούσαν ότι το έλλειμμα θα διαμορφωνόταν κοντά στο 6%. Λίγες ημέρες αργότερα, η Τράπεζα της Ελλάδος εκτιμούσε σημαντικά υψηλότερο επίπεδο.

Μετά τις εκλογές, ο τότε υπουργός Οικονομικών Γιώργος Παπακωνσταντίνου ανακοίνωσε νέα εκτίμηση, ανεβάζοντας το έλλειμμα στο 12,5%.

Μια τόσο μεγάλη αναθεώρηση μέσα σε λίγες ημέρες θεωρήθηκε εξαιρετικά προβληματική για μια χώρα της ευρωζώνης.

Ο Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ αποτύπωσε το κλίμα με τη φράση:

«The game is over — χρειαζόμαστε σοβαρά στατιστικά στοιχεία».

Από τα τέλη του 2008 έως τον Οκτώβριο του 2009, τα στοιχεία για έλλειμμα και χρέος αναθεωρήθηκαν επανειλημμένα, οδηγώντας την Ελλάδα σε αυστηρή ευρωπαϊκή επιτήρηση και σε εκτεταμένη έρευνα της Eurostat.

Η έρευνα ανέδειξε διοικητικές αδυναμίες, καθυστερήσεις, ασυντόνιστες υπηρεσίες και συχνές αλλαγές στα στατιστικά δεδομένα.

Η αξιοπιστία ως πολλαπλασιαστής της κρίσης

Πολλοί οικονομολόγοι υποστηρίζουν ότι η έντονη αντίδραση των αγορών δεν εξηγείται αποκλειστικά από το ύψος του ελλείμματος ή του χρέους, αλλά κυρίως από την απώλεια εμπιστοσύνης προς τα ελληνικά στοιχεία.

Η υποχώρηση της αξιοπιστίας είχε άμεσες οικονομικές συνέπειες:

αύξηση του κινδύνου χώρας,

εκτίναξη του κόστους δανεισμού,

δυσκολία πρόσβασης στις διεθνείς αγορές,

και επιτάχυνση της κρίσης χρηματοδότησης που οδήγησε τελικά στο Μνημόνιο.

Η εμπειρία εκείνης της περιόδου ανέδειξε ότι οι στατιστικές και δημοσιονομικές διαμάχες δεν έχουν μόνο πολιτική διάσταση, αλλά μπορούν να μετατραπούν σε κρίσιμο παράγοντα οικονομικής σταθερότητας και διεθνούς αξιοπιστίας.

Τα παραπάνω σχόλια έχουνε βασιστεί στο κεφάλαιο «Περί αξιοπιστίας», του βιβλίου Από το μεγάλο πάρτι στη χρεοκοπία, 1980 - 2015: Δημαγωγία και μοιραίες επιλογές, Εκδόσεις Παπαδόπουλος.

Πάνω από 11.000 σπίτια στο «σφυρί» έως τον Νοέμβριο – Γιατί πέφτει το ποσοστό επιτυχημένων πλειστηριασμών

Περισσότερα από 11.500 ακίνητα αναμένεται να βγουν σε πλειστηριασμό μέχρι τον Νοέμβριο από servicers και τράπεζες, με το μεγαλύτερο μέρος να αφορά διαμερίσματα χαμηλής και μεσαίας αξίας, την ώρα που η αγορά κατοικίας παραμένει σε συνθήκες έντονης ζήτησης.

Σύμφωνα με στοιχεία της ReDataset, από τον Μάιο έως και τον Νοέμβριο προγραμματίζονται 11.568 πλειστηριασμοί κατοικιών, με ιδιαίτερα αυξημένη δραστηριότητα τους αμέσως επόμενους μήνες. Μόνο τον Μάιο αναμένεται να μπουν σε διαδικασία πλειστηριασμού σχεδόν 3.000 ακίνητα, ενώ ακολουθούν 1.974 τον Ιούνιο και 2.449 τον Ιούλιο.

Η εικόνα που διαμορφώνεται δείχνει ότι στην αγορά εισέρχεται πλέον ένας μεγάλος όγκος κατοικιών που προέρχονται κυρίως από «κόκκινα» δάνεια της προηγούμενης δεκαετίας, με τις περισσότερες να βρίσκονται σε αστικά κέντρα και να απευθύνονται θεωρητικά σε αγοραστές μεσαίου εισοδήματος.

Τα δύο τρίτα των ακινήτων που οδηγούνται σε πλειστηριασμό είναι διαμερίσματα, ενώ τα υπόλοιπα αφορούν μονοκατοικίες, μεζονέτες και λοιπά οικιστικά ακίνητα. Οι περισσότερες κατοικίες εντοπίζονται στην Αθήνα, ενώ ακολουθούν η Πάτρα, η Θεσσαλονίκη, η Ρόδος, ο Πειραιάς, η Λάρισα, ο Βόλος και το Ηράκλειο.

Σε επίπεδο τιμών, η μεγαλύτερη συγκέντρωση καταγράφεται στην κατηγορία των 50.000 έως 100.000 ευρώ. Συγκεκριμένα, περίπου 3.675 ακίνητα έχουν τιμή εκκίνησης σε αυτό το εύρος, ενώ 2.424 ακίνητα βρίσκονται κάτω από τις 50.000 ευρώ και άλλα 2.483 στην κατηγορία 100.000 έως 150.000 ευρώ.

Παρά τον αυξημένο αριθμό ακινήτων που βγαίνουν στην αγορά, οι επιτυχημένοι πλειστηριασμοί εμφανίζουν πτώση. Το ποσοστό ολοκλήρωσης περιορίστηκε στο 15,2% το 2025, από 19,3% το 2024, γεγονός που αποδίδεται κυρίως στην αυξημένη επιλεκτικότητα των αγοραστών.

Παράγοντες της αγοράς σημειώνουν ότι, αν και υπάρχει έλλειψη κατοικιών προς πώληση στην ελεύθερη αγορά, οι ενδιαφερόμενοι εμφανίζονται πλέον πιο προσεκτικοί ως προς την κατάσταση, τη θέση και τις νομικές ή τεχνικές εκκρεμότητες των ακινήτων που βγαίνουν σε πλειστηριασμό.

Την ίδια στιγμή, εκτιμάται ότι περίπου 40.000 έως 50.000 ακίνητα εξακολουθούν να παραμένουν στα χαρτοφυλάκια των funds, με στόχο σταδιακά να διοχετευθούν στην αγορά είτε μέσω πλειστηριασμών είτε μέσω απευθείας πωλήσεων σε ιδιώτες και επενδυτές.

Η τάση αυτή δείχνει ότι η αγορά ακινήτων εισέρχεται σε μια νέα φάση, όπου η μεγάλη προσφορά από «κόκκινα» δάνεια συνυπάρχει με ισχυρή ζήτηση, αλλά και με αυξημένες απαιτήσεις από την πλευρά των αγοραστών.