Μεταρρυθμίσεις  

Πέντε χρόνια μετά τη δημοσιοποίηση του Σχεδίου Πισσαρίδη, η εικόνα της εφαρμογής των προτεινόμενων μεταρρυθμίσεων παραμένει μεικτή, με σοβαρές υστερήσεις και καθυστερήσεις σε κρίσιμους τομείς που επηρεάζουν άμεσα την ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας. Τα ευρήματα του ΚΕΦΙΜ, μέσα από το Παρατηρητήριο της Έκθεσης Πισσαρίδη, αποτυπώνουν με σαφήνεια την πρόοδο – ή την έλλειψή της – σε σύνολο 525 προτάσεων.

Ενδεικτικό της κατάστασης είναι ότι 183 προτάσεις βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη, ενώ 91 δεν έχουν υλοποιηθεί καθόλου. Συνολικά, 274 προτάσεις – δηλαδή πάνω από τις μισές – είτε παραμένουν στα χαρτιά είτε δεν έχουν αποδώσει ακόμη απτό αποτέλεσμα, γεγονός που περιορίζει τις αναπτυξιακές προοπτικές της χώρας σε ένα ιδιαίτερα ανταγωνιστικό διεθνές περιβάλλον.

Μεταξύ των προτάσεων που δεν έχουν εφαρμοστεί συγκαταλέγονται, μεταξύ άλλων, η υλοποίηση επενδύσεων ύψους 65 δισ. ευρώ στους εξαγωγικούς κλάδους (αγροτικά προϊόντα, τρόφιμα και πρώτες ύλες, πετρελαιοειδή και βιομηχανικά προϊόντα), η ουσιαστική αντιμετώπιση του υψηλού ενεργειακού κόστους για τις επιχειρήσεις, η αναθεώρηση του θεσμικού πλαισίου για την ανάπτυξη Εμπορευματικών Κέντρων με συμμετοχή ιδιωτικών κεφαλαίων και ΣΔΙΤ, η προσαρμογή του τρόπου υπολογισμού της ανταποδοτικής σύνταξης ώστε να ενισχυθεί ο δεσμός εισφορών και ηλικίας συνταξιοδότησης, καθώς και η αλλαγή στο καθεστώς των εισφορών υγείας των μισθωτών.

Μεταρρυθμίσεις 2

Στην κατηγορία των προτάσεων που έχουν υλοποιηθεί μόνο εν μέρει περιλαμβάνονται η ενίσχυση της συνεργασίας δημόσιου και ιδιωτικού τομέα στην Υγεία, η ανάληψη δράσεων χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης από την Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς, η ανακατανομή αμοιβών στο Δημόσιο με στόχο την καλύτερη αμοιβή εξειδικευμένου προσωπικού, ο στρατηγικός σχεδιασμός επενδύσεων σε εθνικές υποδομές και τα μέτρα για την αντιμετώπιση της ενεργειακής ένδειας μέσω παρεμβάσεων ενεργειακής αποδοτικότητας.

Από κυβερνητικής πλευράς επισημαίνεται ότι το 83% των προτάσεων έχει είτε υλοποιηθεί πλήρως, είτε εφαρμοστεί μερικώς, είτε βρίσκεται σε φάση υλοποίησης. Ωστόσο, αναγνωρίζεται πως ένα κρίσιμο 17% δεν έχει καν ξεκινήσει, κυρίως σε τομείς όπως ο ανταγωνισμός και η Δημόσια Διοίκηση, με αρνητικές επιπτώσεις στην αποτελεσματικότητα του κράτους και στη συνολική οικονομική δυναμική.

Συγκεντρωτικά, 70 προτάσεις (13%) έχουν ολοκληρωθεί πλήρως, 181 (34%) έχουν εφαρμοστεί μερικώς με μετρήσιμα αποτελέσματα για τους πολίτες και 183 (35%) βρίσκονται σε εξέλιξη χωρίς ακόμη ορατό λειτουργικό αποτέλεσμα, ενώ οι υπόλοιπες 91 (17%) παραμένουν ανενεργές. Η μεγαλύτερη πρόοδος καταγράφεται στους τομείς της Υγείας, της Ενέργειας και του Περιβάλλοντος.

Σε δηλώσεις του, ο υπουργός Επικρατείας Άκης Σκέρτσος τόνισε ότι η ταχύτερη ανάπτυξη της Ελλάδας τα τελευταία χρόνια στηρίχθηκε για πρώτη φορά σε ένα συνεκτικό και σαφές σχέδιο, με αφετηρία την Έκθεση Πισσαρίδη και βασικό εργαλείο το Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας «Ελλάδα 2.0». Όπως σημείωσε, η έρευνα του ΚΕΦΙΜ επιβεβαιώνει ότι η συντριπτική πλειονότητα των συστάσεων έχει ήδη ενεργοποιηθεί σε κάποιο βαθμό.

Από την πλευρά του, ο γενικός διευθυντής του ΙΟΒΕ και αναπληρωτής πρόεδρος της Επιτροπής Πισσαρίδη, Νίκος Βέττας, υπογράμμισε ότι η δημιουργία υψηλότερων εισοδημάτων προϋποθέτει σταθερότητα αλλά και βαθιές, φιλόδοξες μεταρρυθμίσεις που αλλάζουν τη λειτουργία των αγορών και τον ρόλο του κράτους.

Τέλος, ο πρόεδρος του ΚΕΦΙΜ Νίκος Ρώμπαπας επισήμανε ότι η Ελλάδα γνωρίζει τις αναγκαίες παρεμβάσεις για να συγκλίνει με πιο ανεπτυγμένες οικονομίες, τονίζοντας πως το κρίσιμο ζητούμενο είναι η κοινωνική συναίνεση και η σταθερή πολιτική βούληση για συνεκτική και μακροπρόθεσμη εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων.

Τα ευρήματα προβληματίζουνε

Όσο και αν είναι αλήθεια πως ως λαός είμαστε γκρινιάρηδές, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι τα ευρήματα δύο πρόσφατων ερευνών προβληματίζουν, με μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας, παρά την αδιαμφισβήτητη βελτίωση της ελληνικής οικονομίας, να εμφανίζεται όλο και πιο πιεσμένο. Χαρακτηριστικά, δύο πρόσφατες δημοσκοπήσεις που δόθηκαν στη δημοσιότητα καταγράφουν ως κυρίαρχο συναίσθημα την «αβεβαιότητα» για το μέλλον της χώρας, ασκώντας ισχυρή πίεση στην κυβέρνηση, η οποία υπερψήφισε τον προϋπολογισμό του 2026 με υψηλές προσδοκίες, αλλά και υπό έντονη αμφισβήτηση από τα κόμματα της αντιπολίτευσης.

Το 2025 κρίνεται χειρότερο από το 2024

Στο δεύτερο μέρος της έρευνας της ALCO για τον Alpha, ένα σημαντικό ποσοστό των πολιτών δηλώνει ότι δυσκολεύεται να ανταποκριθεί στις οικονομικές του υποχρεώσεις, με την εικόνα να επιδεινώνεται από έτος σε έτος.

Σε όρους προσωπικής και οικογενειακής οικονομικής κατάστασης, το 41% απαντά ότι το 2025 ήταν «χειρότερο» από το 2024, το 25% ότι ήταν «το ίδιο κακό», το 22% ότι ήταν «το ίδιο καλό», ενώ μόλις το 8% δηλώνει ότι ήταν «καλύτερο» από την προηγούμενη χρονιά.

Παράλληλα, το 31% δηλώνει ότι «ανησυχεί αρκετά» για το ενδεχόμενο να μην τα καταφέρει οικονομικά το 2026, το 29% «ανησυχεί λίγο», το 12% «ανησυχεί πολύ», ενώ το 22% απαντά ότι «δεν ανησυχεί καθόλου». Ενδεικτικό της επιδείνωσης του κλίματος είναι το γεγονός ότι αυξάνεται το ποσοστό όσων εκτιμούν πως το 2026 θα είναι «χειρότερο» ή «το ίδιο κακό».

Περιορισμός δαπανών

Ιδιαίτερα ανησυχητικά είναι και τα στοιχεία που αφορούν την καταναλωτική συμπεριφορά των νοικοκυριών. Το 49% των ερωτηθέντων δηλώνει ότι θα δαπανήσει λιγότερα χρήματα στις φετινές γιορτές σε σχέση με πέρυσι, το 37% ότι θα δαπανήσει τα ίδια και μόλις το 8% ότι θα ξοδέψει περισσότερα.

Ταυτόχρονα, το 71% των πολιτών αναφέρει ότι, για οικονομικούς λόγους, θα περιορίσει από λίγα έως πολλά βασικά αγαθά στο φετινό γιορτινό τραπέζι.

«Πορεία κρίσης και αβεβαιότητας»

Ανάλογη εικόνα καταγράφεται και στις εξαμηνιαίες τάσεις της MRB. Στο ερώτημα αν η χώρα κινείται σε τροχιά προόδου και σταθερότητας ή σε πορεία κρίσης και αβεβαιότητας, το 65,2% απαντά ότι η Ελλάδα βρίσκεται «σίγουρα ή μάλλον σε πορεία κρίσης και αβεβαιότητας», ενώ μόλις το 31,2% θεωρεί ότι κινείται «σίγουρα ή μάλλον σε πορεία προόδου και σταθερότητας».

Όσον αφορά τα κυρίαρχα συναισθήματα απέναντι στη συνολική κατάσταση της ελληνικής οικονομίας, προηγείται η «οργή» με 47,9%, ακολουθεί ο «φόβος» με 42,9% και η «παραίτηση/απογοήτευση» με 32,6%. Στον αντίποδα, η «ελπίδα» συγκεντρώνει 28,5%, ενώ συναισθήματα όπως η «περηφάνια» και η «σιγουριά» κινούνται αισθητά κάτω από το 15%.

Η ακρίβεια στο επίκεντρο

Η ακρίβεια αναδεικνύεται, για ακόμη μία φορά, ως το βασικότερο πρόβλημα που καλείται να αντιμετωπίσει η κυβέρνηση το 2026, συγκεντρώνοντας ποσοστό 54% στις απαντήσεις των πολιτών. Ακολουθούν η διαφάνεια με 17%, η Υγεία με 15%, ενώ χαμηλότερα καταγράφονται η αστυνόμευση (6%), η Παιδεία (4%) και η παράνομη μετανάστευση (3%).

Τέλος, η συνολική ικανοποίηση από την κυβερνητική πολιτική εμφανίζεται μειωμένη, με το ποσοστό όσων δηλώνουν «καθόλου ικανοποιημένοι» να αυξάνεται από το 48% πριν από έναν χρόνο στο 56% σήμερα.

A.I. & Αγορά Εργασίας 

Με δεδομένο ότι η ιστορία της τεχνητής νοημοσύνης θα συνεχίσει να μας απασχολεί έντονα και το 2026, και μάλιστα θα έχει ολοένα και μεγαλύτερη παρουσία τα επόμενα χρόνια, ας κλείσουμε διαφορετικά αυτή την ανασκόπηση. 

Στα τέλη Σεπτεμβρίου, η Lufthansa ενημέρωσε αναλυτές και επενδυτές ότι σχεδιάζει να καταργήσει περίπου 4.000 διοικητικές θέσεις έως το τέλος της δεκαετίας, αποδίδοντας μέρος της απόφασης στην αυξανόμενη αξιοποίηση της Τεχνητής Νοημοσύνης. Λίγες εβδομάδες αργότερα, η ολλανδική ING ανακοίνωσε ότι σχεδόν 1.000 θέσεις εργασίας βρίσκονται σε κίνδυνο λόγω της ψηφιοποίησης, της ΑΙ και των μεταβαλλόμενων αναγκών των πελατών.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, τα πρόσφατα στοιχεία για την απασχόληση ήρθαν να ενισχύσουν το κλίμα ανησυχίας, σε μια περίοδο κατά την οποία οι ανακοινώσεις μαζικών απολύσεων πληθαίνουν και κορυφαία στελέχη προειδοποιούν ανοιχτά ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη θα αντικαταστήσει σημαντικό μέρος του ανθρώπινου δυναμικού.

Καθώς η ΑΙ ενσωματώνεται όλο και περισσότερο στην καθημερινότητα και την παραγωγική διαδικασία, η κοινωνική αντίδραση απέναντί της διευρύνεται και εντείνεται. Κεντρικός λόγος αυτής της αντίστασης είναι ο φόβος απώλειας θέσεων εργασίας, με τους εργαζομένους να ανησυχούν όχι μόνο για την αντικατάστασή τους, αλλά και για τη συνολική τους εργασιακή ασφάλεια.

Άγχος και ανασφάλεια στην αγορά εργασίας

Στις ΗΠΑ, το ποσοστό ανεργίας έχει ανέλθει στο 4,6%, ενώ κλάδοι με υψηλή συγκέντρωση υπαλλήλων γραφείου, όπως η πληροφόρηση και οι χρηματοοικονομικές υπηρεσίες, κατέγραψαν απώλειες θέσεων εργασίας τους τελευταίους μήνες. Παράλληλα, οι προσλήψεις σε πολλούς αντίστοιχους τομείς έχουν περιοριστεί, ενώ η ανεργία μεταξύ των εργαζομένων με πανεπιστημιακή εκπαίδευση παρουσιάζει ανοδική τάση.

Οι ανησυχίες αυτές ενισχύουν τη γενικευμένη απαισιοδοξία για την οικονομία. Ο δείκτης καταναλωτικού κλίματος του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν κινείται κοντά σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, ενώ οι Αμερικανοί βιώνουν σχεδόν πέντε χρόνια επίμονων πληθωριστικών πιέσεων.

Εργαζόμενοι με υψηλά προσόντα, που μέχρι πρόσφατα ένιωθαν προστατευμένοι από οικονομικές αναταράξεις, βρίσκονται πλέον αντιμέτωποι με την ίδια αβεβαιότητα. Εκεί που πριν λίγα χρόνια οι αυξήσεις και οι προαγωγές ήταν συχνό φαινόμενο, σήμερα πολλοί προσπαθούν απλώς να διατηρήσουν τη θέση τους, φοβούμενοι τις απολύσεις υψηλού προφίλ, την ταχεία άνοδο της ΑΙ και μια ιδιαίτερα απαιτητική αγορά εργασίας για όσους μένουν εκτός.

Ούτε τα πτυχία εγγυώνται ασφάλεια

Σύμφωνα με στοιχεία της Ομοσπονδιακής Τράπεζας της Νέας Υόρκης (Νοέμβριος), οι Αμερικανοί με πανεπιστημιακό τίτλο εκτιμούν πλέον στο 15% την πιθανότητα να χάσουν τη δουλειά τους μέσα στον επόμενο χρόνο, από 11% πριν από τρία χρόνια. Μάλιστα, για πρώτη φορά, οι ίδιοι θεωρούν ότι διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο απώλειας εργασίας σε σχέση με άτομα χαμηλότερου μορφωτικού επιπέδου — μια εντυπωσιακή ανατροπή σε σχέση με το παρελθόν.

Παράλληλα, εμφανίζονται όλο και πιο απαισιόδοξοι για τις πιθανότητές τους να βρουν νέα εργασία. Η εκτίμηση για εύρεση δουλειάς εντός τριμήνου, σε περίπτωση απόλυσης, έχει υποχωρήσει στο 47%, από 60% πριν από τρία χρόνια.

«Βρισκόμαστε σε μια περίοδο έντονης αβεβαιότητας», σημειώνει η Σάρα Ραντ, 42 ετών, η οποία απολύθηκε την άνοιξη από θέση επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο, ενώ την ίδια περίοδο έχασε τη δουλειά του και ο σύζυγός της σε startup ψηφιακής υγείας. Και οι δύο είχαν εξαψήφια εισοδήματα. «Αν ούτε εμείς μπορούμε να νιώσουμε ασφάλεια, τότε για ποιον λειτουργεί τελικά η οικονομία;» αναρωτιέται.

Προειδοποιήσεις από την κορυφή

Οι ανησυχίες εντείνονται από τις δηλώσεις κορυφαίων στελεχών. Ο διευθύνων σύμβουλος της Ford, Τζιμ Φάρλεϊ, έχει δηλώσει ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη θα μπορούσε να «αντικαταστήσει κυριολεκτικά τους μισούς υπαλλήλους γραφείου στις ΗΠΑ».

Τα στοιχεία ενισχύουν αυτούς τους φόβους: οι θέσεις εργασίας σε κλάδους γραφείου παραμένουν αισθητά χαμηλότερα από τα προ πανδημίας επίπεδα. Στα μέσα Δεκεμβρίου, οι θέσεις στην ανάπτυξη λογισμικού βρίσκονταν στο 68% των επιπέδων του Φεβρουαρίου 2020, ενώ στο μάρκετινγκ στο 81%. Αντίθετα, ο τομέας της υγείας —όπου η αντικατάσταση ανθρώπων από ΑΙ είναι δυσκολότερη— εμφανίζει μεγαλύτερη ανθεκτικότητα.

Όπως επισημαίνει ο Guy Berger, οικονομολόγος εργασίας στο Burning Glass Institute, οι φόβοι των πτυχιούχων είναι απολύτως κατανοητοί: «Όταν γνωρίζεις ότι αν απολυθείς μπορεί να χρειαστείς πολύ χρόνο για να ξαναβρείς δουλειά, η ανασφάλεια είναι αναπόφευκτη».

Το επερχόμενο σοκ στην Ευρώπη

Ιδιαίτερα στην Ευρώπη, πολλοί εκτιμούν ότι τα δύσκολα βρίσκονται ακόμη μπροστά. Τον Μάιο, ο διευθύνων σύμβουλος της Anthropic, Dario Amodei, προειδοποίησε ότι τα μοντέλα γενετικής Τεχνητής Νοημοσύνης θα μπορούσαν να καταργήσουν έως και το 50% των θέσεων εργασίας υπαλλήλων γραφείου και να αυξήσουν την ανεργία κατά 10% έως 20% μέσα σε διάστημα ενός έως πέντε ετών.

Παρά τη σοβαρότητα αυτών των εκτιμήσεων, η προετοιμασία για έναν τέτοιο μετασχηματισμό παραμένει περιορισμένη. Ακόμη και στο πιο ήπιο σενάριο, η επίδραση θα μπορούσε να οδηγήσει σε ένα σοκ ανεργίας συγκρίσιμο με εκείνο της κρίσης της ευρωζώνης, όταν το ποσοστό ανεργίας κορυφώθηκε στο 12% το 2013.