Παραγωγικότητα και μισθοί: Γιατί το πρόβλημα της Ελλάδας δεν είναι ότι οι εργαζόμενοι «δεν δουλεύουν αρκετά»

«Για να αυξηθούν οι μισθοί πρέπει πρώτα να αυξηθεί η παραγωγικότητα». Πρόκειται ίσως για τη φράση που ακούγεται περισσότερο τα τελευταία χρόνια από κυβερνητικά στελέχη, τραπεζίτες και εκπροσώπους των επιχειρήσεων. Την επαναλαμβάνουν συχνά πρόσωπα όπως ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος Γιάννης Στουρνάρας και ο πρόεδρος του ΣΕΒ Σπύρος Θεοδωρόπουλος, ενώ βρίσκεται και στον πυρήνα των προτάσεων του σχεδίου «Πισσαρίδης 2.0», που προωθείται σε συνεργασία με τον ΟΟΣΑ.

Το επιχείρημα επανήλθε πρόσφατα και στη δημόσια συζήτηση γύρω από την πρόταση για τετραήμερη εργασία, με εργοδοτικές οργανώσεις να υποστηρίζουν ότι η χαμηλή παραγωγικότητα της ελληνικής οικονομίας δεν επιτρέπει τη μείωση των ωρών εργασίας.

Ωστόσο, το τι σημαίνει πραγματικά «παραγωγικότητα» παραμένει συχνά παρεξηγημένο.

Η παραγωγικότητα δεν σημαίνει περισσότερη και πιο σκληρή δουλειά

Μια από τις πιο διαδεδομένες παρανοήσεις είναι ότι η αύξηση της παραγωγικότητας συνδέεται με περισσότερες ώρες εργασίας, μεγαλύτερη πίεση και εντατικοποίηση.

Στην πράξη, όμως, οι πιο παραγωγικοί κλάδοι είναι συνήθως εκείνοι που πετυχαίνουν καλύτερα αποτελέσματα με λιγότερη ανθρώπινη καταπόνηση και μικρότερο χρόνο εργασίας, χάρη στην τεχνολογία, τις επενδύσεις, την οργάνωση και την καινοτομία.

Οι οικονομολόγοι δεν εξετάζουν μόνο την παραγωγικότητα της εργασίας —δηλαδή το παραγόμενο προϊόν ανά εργαζόμενο ή ανά ώρα εργασίας— αλλά και τη συνολική παραγωγικότητα των συντελεστών παραγωγής (Total Factor Productivity – TFP), που περιλαμβάνει το επίπεδο τεχνολογίας, το κεφαλαιακό απόθεμα, τις υποδομές, τις δεξιότητες και τη συνολική οργάνωση της παραγωγής.

Με απλά λόγια, η σκληρή δουλειά από μόνη της δεν αρκεί για υψηλούς μισθούς ή υψηλή παραγωγικότητα.

Το πραγματικό πρόβλημα της Ελλάδας

Σύμφωνα με νέα ανάλυση του Ινστιτούτου ΕΝΑ στο πλαίσιο της σειράς «Focus», το πρόβλημα της Ελλάδας δεν σχετίζεται με κάποιο υποτιθέμενο έλλειμμα προσπάθειας ή αποδοτικότητας των εργαζομένων.

Αντίθετα, η βασική αιτία του λεγόμενου «χάσματος παραγωγικότητας» με την Ευρώπη βρίσκεται στη δομή της ελληνικής οικονομίας και της απασχόλησης.

Η ελληνική οικονομία εξακολουθεί να εξαρτάται υπερβολικά από υπηρεσίες χαμηλής παραγωγικότητας και έντασης εργασίας, όπως:

η εστίαση,

τα καταλύματα,

το εμπόριο,

και γενικότερα δραστηριότητες με έντονη εποχικότητα.

Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να διαιωνίζεται η απόσταση από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.

Η παραγωγικότητα στην Ελλάδα παραμένει πολύ χαμηλότερη από την ΕΕ

Με βάση στοιχεία της Eurostat, η παραγωγικότητα στον επιχειρηματικό – μη αγροτικό τομέα στην Ελλάδα αντιστοιχεί μόλις στο 45% του ευρωπαϊκού μέσου όρου.

Το 2023 κάθε εργαζόμενος στην Ελλάδα παρήγαγε προστιθέμενη αξία περίπου 29,3 χιλιάδων ευρώ, όταν στην ΕΕ-27 το αντίστοιχο ποσό έφτανε τις 64,5 χιλιάδες ευρώ.

Η ανάλυση του ΕΝΑ επισημαίνει ότι αυτή η χαμηλή παραγωγικότητα αποτελεί βασικό λόγο για το χαμηλότερο κατά κεφαλή εισόδημα στη χώρα.

Οι μεγάλες διαφορές μεταξύ των κλάδων

Η εικόνα διαφοροποιείται σημαντικά από κλάδο σε κλάδο.

Η Ελλάδα εμφανίζει σχετικά μικρότερη υστέρηση:

στις Μεταφορές και την Αποθήκευση, όπου η παραγωγικότητα φτάνει στο 71% του ευρωπαϊκού μέσου όρου,

και στη Μεταποίηση, όπου ανέρχεται στο 56%.

Αντίθετα, η απόσταση είναι πολύ μεγαλύτερη:

στο Εμπόριο (46%),

και κυρίως στην Εστίαση και τα Καταλύματα (43%).

Η διαφορά ανάμεσα στους ίδιους τους κλάδους είναι επίσης τεράστια. Σύμφωνα με την έκθεση, η παραγωγικότητα στη Μεταποίηση είναι περίπου 3,8 φορές υψηλότερη από εκείνη στην Εστίαση και τα Καταλύματα.

Με άλλα λόγια, ένας εργαζόμενος στη Βιομηχανία παράγει σχεδόν τετραπλάσια προστιθέμενη αξία από έναν εργαζόμενο στον Τουρισμό.

Το ζήτημα των επενδύσεων και του κεφαλαίου

Η βασική εξήγηση βρίσκεται στην ένταση κεφαλαίου κάθε κλάδου.

Οι κλάδοι υψηλής παραγωγικότητας βασίζονται περισσότερο:

σε μηχανολογικό εξοπλισμό,

τεχνολογία,

αυτοματοποίηση,

υποδομές,

και επενδύσεις.

Αντίθετα, οι κλάδοι χαμηλής παραγωγικότητας στηρίζονται κυρίως στη χειρωνακτική εργασία, στον μεγάλο αριθμό εργαζομένων και στη διεύρυνση των ωραρίων.

Η χαμηλή παραγωγικότητα αντανακλά επομένως και τις χαμηλές επενδύσεις σε τεχνολογικό εξοπλισμό και παραγωγική αναβάθμιση.

Η ανάγκη αλλαγής παραγωγικού μοντέλου

Η έκθεση του ΕΝΑ υπογραμμίζει ότι η συζήτηση για την παραγωγικότητα έχει νόημα μόνο αν συνδεθεί με αλλαγή του παραγωγικού υποδείγματος της χώρας.

Τα τελευταία στοιχεία δεν θεωρούνται ενθαρρυντικά:

Η απασχόληση στη Μεταποίηση αυξήθηκε κατά 7,6% την περίοδο 2021-2025.

Στην Εστίαση και τα Καταλύματα αυξήθηκε κατά 23,1%.

Αυτό σημαίνει ότι η ελληνική οικονομία συνεχίζει να ενισχύει κυρίως κλάδους χαμηλής παραγωγικότητας και έντασης εργασίας, γεγονός που δυσκολεύει τη σύγκλιση με την Ευρώπη.

Συμπέρασμα

Η συζήτηση για την παραγωγικότητα στην Ελλάδα δεν αφορά τελικά το αν οι εργαζόμενοι δουλεύουν αρκετά ή αρκετά σκληρά. Το βασικό ζήτημα είναι το παραγωγικό μοντέλο της οικονομίας, οι επενδύσεις, η τεχνολογία και η κλαδική διάρθρωση της απασχόλησης.

Χωρίς στροφή προς δραστηριότητες υψηλότερης προστιθέμενης αξίας και μεγαλύτερης έντασης κεφαλαίου, η αύξηση των μισθών και η πραγματική σύγκλιση με την Ευρώπη θα παραμένουν εξαιρετικά δύσκολες.

Πραγματικά εισοδήματα στην Ευρώπη: Ποιες χώρες είδαν τη μεγαλύτερη άνοδο το 2025

Οι κυβερνήσεις και οι διεθνείς οργανισμοί χρησιμοποιούν πολλούς δείκτες για να αξιολογήσουν την πορεία των ευρωπαϊκών οικονομιών, με το ΑΕΠ να αποτελεί τον πιο γνωστό. Ωστόσο, η αύξηση του ΑΕΠ δεν αποτυπώνει πάντα το πραγματικό οικονομικό όφελος που φτάνει στους πολίτες, ακόμη και όταν λαμβάνεται υπόψη ο πληθωρισμός.

Για τον λόγο αυτό, ιδιαίτερη σημασία έχει το πραγματικό κατά κεφαλήν εισόδημα των νοικοκυριών, καθώς καταγράφει πόσα χρήματα διαθέτουν πραγματικά οι πολίτες για κατανάλωση ή αποταμίευση, προσφέροντας μια πιο ρεαλιστική εικόνα του βιοτικού επιπέδου.

Σύμφωνα με στοιχεία που παρουσιάζει το Euronews, από τις 16 ευρωπαϊκές χώρες που εξετάστηκαν, οι 14 κατέγραψαν αύξηση του πραγματικού κατά κεφαλήν εισοδήματος το 2025 σε σχέση με το 2024, ενώ μόνο δύο εμφάνισαν υποχώρηση.

Η Πολωνία στην κορυφή

Την υψηλότερη αύξηση σημείωσε η Πολωνία, με άνοδο 4,1%. Η χώρα είχε επίσης την καλύτερη επίδοση και το 2024, επιβεβαιώνοντας τη δυναμική ενίσχυση των πραγματικών εισοδημάτων τα τελευταία δύο χρόνια.

Ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης απέδωσε την επίδοση αυτή κυρίως στην αύξηση των αμοιβών εργασίας, η οποία αντιστάθμισε τη μείωση των κοινωνικών παροχών.

Ακολούθησαν η Ολλανδία με αύξηση 2,3% και η Πορτογαλία με 2%.

Ελλάδα και Ισπανία πάνω από τον μέσο όρο

Η Δανία κατέγραψε άνοδο 1,9%, ενώ η Ελλάδα ακολούθησε με 1,8% και η Ισπανία με 1,5%.

Στην περίπτωση της Ελλάδας, ο ΟΟΣΑ σημείωσε ότι η αύξηση των εισοδημάτων από ακίνητα και οι υψηλότερες αμοιβές εργασίας συνέβαλαν θετικά, ενώ σημαντικό ρόλο έπαιξε και η πτώση της ανεργίας στο χαμηλότερο επίπεδο από το 2009.

Το Βέλγιο, η Ουγγαρία και η Σουηδία κινήθηκαν επίσης ανοδικά, με αυξήσεις άνω του 1%.

Οι μεγάλες οικονομίες της Ευρώπης

Η Ιταλία κινήθηκε κοντά στον μέσο όρο του ΟΟΣΑ με άνοδο 0,8%, αν και το τέταρτο τρίμηνο του 2025 καταγράφηκε πτώση 0,9%, κυρίως λόγω υψηλότερου πληθωρισμού και χαμηλότερων εισοδημάτων από ακίνητα.

Η Γερμανία σημείωσε αύξηση 0,6%, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο και η Τσεχία κατέγραψαν άνοδο 0,7%.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η ανάκαμψη αποδόθηκε κυρίως στις αυξημένες αμοιβές εργασίας, στις υψηλότερες κοινωνικές παροχές και στη μείωση φόρων.

Αντίθετα, η Γαλλία εμφάνισε πολύ περιορισμένη αύξηση, μόλις 0,2%.

Οι μόνες χώρες με πτώση

Η Φινλανδία και η Αυστρία ήταν οι μοναδικές χώρες που εμφάνισαν μείωση στο πραγματικό κατά κεφαλήν εισόδημα των νοικοκυριών το 2025.

Στη Φινλανδία, η πτώση έφτασε το 0,7%, ενώ στην Αυστρία το 1,8%.

Οι αναλυτές αποδίδουν την εικόνα της Φινλανδίας στην ασθενή οικονομική ανάπτυξη, την αύξηση της ανεργίας και τις περικοπές σε κοινωνικές παροχές και δημόσιες δαπάνες, ενώ ο ΟΟΣΑ επισημαίνει και την αύξηση της φορολογίας εισοδήματος και περιουσίας.

Επιβράδυνση σε όλο τον ΟΟΣΑ

Σε συνολικό επίπεδο, η αύξηση του πραγματικού κατά κεφαλήν εισοδήματος στον ΟΟΣΑ επιβραδύνθηκε στο 0,8% το 2025, από 2,1% το 2024.

Παρότι το 2024 και οι 16 χώρες της έρευνας είχαν καταγράψει άνοδο, το 2025 μόνο τέσσερις χώρες βελτίωσαν τον ρυθμό ανάπτυξης των εισοδημάτων τους σε σχέση με το προηγούμενο έτος.

Το Βέλγιο και η Δανία σημείωσαν τις μεγαλύτερες βελτιώσεις, ενώ η Αυστρία παρουσίασε τη μεγαλύτερη επιδείνωση, περνώντας από αύξηση 3,6% το 2024 σε πτώση 1,8% το 2025.