Δασμοί που ανακοινώνονται και αναβάλλονται, απειλές πολέμου, ανατροπές στις εμπορικές συμφωνίες και αμφισβήτηση θεσμών συνθέτουν ένα περιβάλλον ακραίας αβεβαιότητας που επηρεάζει επενδύσεις, προσλήψεις και ανάπτυξη

Ακόμη και για τα δεδομένα της δεύτερης θητείας του Ντόναλντ Τραμπ, η τελευταία εβδομάδα θεωρείται από πολλούς αναλυτές εξαιρετικά ασυνήθιστη. Μέσα σε λίγες ημέρες ανακοινώθηκαν δασμοί 50% στα καναδικά προϊόντα, δασμοί 100% στα γενόσημα φάρμακα με εφαρμογή από το 2028, νέοι δασμοί λόγω «καταναγκαστικής εργασίας» και απειλές για μαζικά πλήγματα κατά του Ιράν, οι οποίες στη συνέχεια «πάγωσαν» υπό όρους.

Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι αυτή μιας οικονομικής πολιτικής όπου οι ανακοινώσεις αλλάζουν διαρκώς, οι νομικές βάσεις αμφισβητούνται και οι αγορές καλούνται να αποτιμήσουν όχι μόνο τα μέτρα αλλά και την πιθανότητα να ανατραπούν μέσα σε λίγες ώρες.

Η «θεωρία του τρελού» και η οικονομία

Οι υποστηρικτές του Τραμπ θεωρούν ότι η απρόβλεπτη συμπεριφορά λειτουργεί ως εργαλείο διαπραγμάτευσης. Η λεγόμενη «θεωρία του τρελού» υποστηρίζει ότι όταν ένας ηγέτης εμφανίζεται ικανός για ακραίες κινήσεις, οι αντίπαλοί του ενδέχεται να υποχωρήσουν προληπτικά.

Στις χρηματοπιστωτικές αγορές, η ακραία μεταβλητότητα μπορεί πράγματι να δημιουργεί ευκαιρίες για βραχυπρόθεσμα κέρδη. Για την πραγματική οικονομία όμως, η αβεβαιότητα λειτουργεί συχνά σαν ένας αόρατος φόρος: οι επιχειρήσεις καθυστερούν επενδύσεις, προσλήψεις, παραγγελίες και νέες δραστηριότητες μέχρι να αποκτήσουν πιο καθαρή εικόνα για το μέλλον.

Δασμοί και επενδύσεις: τι δείχνουν οι μελέτες

Οι δείκτες αβεβαιότητας εμπορικής πολιτικής (Trade Policy Uncertainty – TPU) βρίσκονται σήμερα στα υψηλότερα επίπεδα της ιστορίας τους, πολλαπλάσια του μέσου όρου των προηγούμενων δεκαετιών.

Έρευνες οικονομολόγων όπως οι Ντάριο Καλντάρα και Ματέο Ιακοβιέλο για την πρώτη θητεία Τραμπ είχαν δείξει ότι η εκτίναξη της εμπορικής αβεβαιότητας συνδέθηκε με μείωση των επιχειρηματικών επενδύσεων στις ΗΠΑ κατά 1%-2% μέσα σε έναν χρόνο. Με βάση παρόμοια μεθοδολογία, αρκετοί αναλυτές εκτιμούν ότι το σοκ αβεβαιότητας του 2025-2026 μπορεί να έχει στερήσει από την αμερικανική οικονομία επενδύσεις δεκάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων.

Η Oxford Economics υπολογίζει ότι μόνο η αβεβαιότητα που συνδέεται με τους δασμούς μείωσε τις επιχειρηματικές επενδύσεις κατά περίπου 74 δισ. δολάρια το 2025, ενώ άλλες εκτιμήσεις ανεβάζουν το ετήσιο κόστος σε ακόμη υψηλότερα επίπεδα για τα επόμενα χρόνια.

Το Ιράν και ο γεωπολιτικός λογαριασμός

Η εμπορική αβεβαιότητα δεν είναι ο μόνος παράγοντας. Η κλιμάκωση της έντασης με το Ιράν επηρέασε άμεσα τις τιμές της ενέργειας και τις προσδοκίες των επιχειρήσεων.

Οι ίδιες ερευνητικές ομάδες που μελέτησαν την εμπορική πολιτική έχουν δείξει ότι η αύξηση του γεωπολιτικού κινδύνου συνδέεται με χαμηλότερες επενδύσεις, ασθενέστερη απασχόληση και πτώση των χρηματιστηριακών αποτιμήσεων. Ακόμη και η απλή προσδοκία μιας σύγκρουσης μπορεί να οδηγήσει τις επιχειρήσεις σε αναβολή δαπανών, ιδιαίτερα όταν διαθέτουν περιορισμένα ταμειακά αποθέματα.

Οι διακυμάνσεις του πετρελαίου το τελευταίο διάστημα ήταν ενδεικτικές: από επίπεδα άνω των 100 δολαρίων το βαρέλι σε απότομες διορθώσεις και ξανά σε ανοδικές κινήσεις μέσα σε λίγες ημέρες. Για μια οικονομία όπου το ενεργειακό κόστος επηρεάζει μεταφορές, βιομηχανία και καταναλωτική δαπάνη, τέτοιες μεταβολές μεταφέρονται σταδιακά σε ολόκληρο το παραγωγικό σύστημα.

Όταν η αβεβαιότητα αγγίζει τους θεσμούς

Οι οικονομικές επιπτώσεις δεν περιορίζονται στην εξωτερική πολιτική ή στους δασμούς. Η πρόσφατη συζήτηση γύρω από την ανεξαρτησία του Bureau of Labor Statistics (BLS) μετά την απομάκρυνση της επικεφαλής του προκάλεσε επίσης ανησυχίες.

Μελέτη τεσσάρων οικονομολόγων εκτίμησε ότι το συγκεκριμένο επεισόδιο αύξησε αισθητά την αβεβαιότητα οικονομικής πολιτικής μέσα σε λίγες ημέρες, με πιθανή αρνητική επίδραση στην οικονομική δραστηριότητα δισεκατομμυρίων δολαρίων. Η λογική είναι απλή: όταν επιχειρήσεις και επενδυτές αμφισβητούν την αξιοπιστία των επίσημων στατιστικών, δυσκολεύονται να λάβουν αποφάσεις για μισθούς, επενδύσεις και παραγωγή.

Γιατί η οικονομία δεν «τρέχει» περισσότερο;

Η αμερικανική οικονομία συνεχίζει να στηρίζεται από ισχυρές δαπάνες για τεχνητή νοημοσύνη, σημαντικές φορολογικές ελαφρύνσεις και ένα σχετικά ευνοϊκό επιχειρηματικό περιβάλλον. Παρ’ όλα αυτά, οι προσλήψεις εκτός του τεχνολογικού κλάδου παραμένουν συγκρατημένες, οι επενδύσεις στη μεταποίηση δεν έχουν απογειωθεί και πολλές επιχειρήσεις δηλώνουν ότι η αβεβαιότητα αποτελεί τον βασικότερο ανασταλτικό παράγοντα.

Ορισμένες εκτιμήσεις, όπως αυτή του Economist, υποστηρίζουν ότι η συνολική «επιβάρυνση αβεβαιότητας» μπορεί να αφαιρεί περίπου 0,4 ποσοστιαίες μονάδες από τον ετήσιο ρυθμό ανάπτυξης των ΗΠΑ — επίδραση συγκρίσιμη με εκείνη των ίδιων των δασμών και των περιορισμών στη μετανάστευση.

Το αόρατο κόστος του χάους

Οι περισσότερες κινήσεις της κυβέρνησης Τραμπ έχουν μια εμφανή πολιτική ή διαπραγματευτική στόχευση: πίεση στον Καναδά, σκληρή στάση απέναντι στο Ιράν, ενθάρρυνση επενδύσεων στις ΗΠΑ. Αυτό που συχνά δεν φαίνεται άμεσα είναι το κόστος μιας διακυβέρνησης που αντιμετωπίζει την αβεβαιότητα ως εργαλείο.

Το κόστος αυτό δεν αποτυπώνεται μόνο στους χρηματιστηριακούς δείκτες. Βρίσκεται στις επενδύσεις που δεν έγιναν, στις θέσεις εργασίας που δεν δημιουργήθηκαν, στα εργοστάσια που δεν κατασκευάστηκαν, στις συμβάσεις που δεν υπογράφηκαν και στην έρευνα που δεν χρηματοδοτήθηκε επειδή οι επιχειρήσεις δεν γνωρίζουν ποια θα είναι η επόμενη κίνηση της Ουάσιγκτον.

Εάν αυτή η αβεβαιότητα παραμείνει μόνιμο χαρακτηριστικό της αμερικανικής πολιτικής, ο λογαριασμός δεν θα περιοριστεί σε μια εβδομάδα αναταράξεων. Θα συνεχίσει να συσσωρεύεται μήνα με τον μήνα, επηρεάζοντας την ανάπτυξη της μεγαλύτερης οικονομίας του κόσμου.