Η Ιαπωνία βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα από τα μεγαλύτερα ενεργειακά προβλήματα μεταξύ των μεγάλων καταναλωτών του πλανήτη. Εισάγει από το εξωτερικό σχεδόν το 100% του πετρελαίου, του άνθρακα και του φυσικού αερίου που χρειάζεται, γεγονός που καθιστά κάθε γεωπολιτική αναταραχή στις διεθνείς αγορές ενέργειας άμεση απειλή για την οικονομία της.

Οι αριθμοί είναι αποκαλυπτικοί: η χώρα εισάγει το 99,9% του πετρελαίου, το 99,7% του άνθρακα και το 97,8% του φυσικού αερίου που καταναλώνει.

Γι' αυτό και κάθε μεγάλη ενεργειακή κρίση οδηγεί το Τόκιο σε επανεξέταση της στρατηγικής του. Αυτή τη φορά, όμως, η κατεύθυνση φαίνεται να είναι σαφής: μείωση της εξάρτησης από τη Μέση Ανατολή και διαφοροποίηση τόσο των προμηθευτών όσο και των διαδρομών μεταφοράς.

Εάν η Ιαπωνία κινηθεί αποφασιστικά προς αυτή την κατεύθυνση, οι επιπτώσεις δεν θα περιοριστούν στην ίδια. Η Νότια Κορέα έχει ήδη ανακοινώσει αντίστοιχη στρατηγική, ενώ και η Ινδία είχε ξεκινήσει προσπάθειες διαφοροποίησης των προμηθειών της πριν από την τελευταία γεωπολιτική κρίση.

Η Μέση Ανατολή ήταν επί δεκαετίες η φυσική επιλογή

Η στροφή έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή έρχεται σε αντίθεση με τη γεωγραφική και οικονομική λογική που κυριάρχησε για δεκαετίες.

Η Μέση Ανατολή βρίσκεται σχετικά κοντά στην Ανατολική Ασία και, επομένως, αποτελεί φυσικό προμηθευτή πετρελαίου για την Ιαπωνία, ιδιαίτερα σε μια περίοδο υψηλού κόστους μεταφοράς.

Μετά τις πετρελαϊκές κρίσεις του 1973–74 και του 1979, η Ιαπωνία είχε κάθε λόγο να περιορίσει την εξάρτησή της από την περιοχή. Παρ' όλα αυτά, η Μέση Ανατολή παρέμεινε ο βασικός προμηθευτής της, με το ποσοστό να ξεπερνά το 90% των εισαγωγών αργού.

Ο πρώην επικεφαλής της Διεθνούς Υπηρεσίας Ενέργειας και κορυφαίος Ιάπωνας ειδικός σε θέματα ενεργειακής πολιτικής, Νομπούο Τανάκα, έχει χαρακτηρίσει εκ των υστέρων αυτή την επιλογή ως «λάθος».

Σήμερα το Τόκιο φαίνεται να επιχειρεί να διορθώσει αυτή την ευπάθεια.

Το σχέδιο για να παρακαμφθεί ο Ορμούζ

Η ιαπωνική κυβέρνηση εξετάζει ένα σχέδιο που θα μπορούσε να αλλάξει σημαντικά τη δομή των εισαγωγών πετρελαίου της χώρας.

Κεντρικός στόχος είναι η διαφοροποίηση των πηγών προμήθειας και των διαδρομών μεταφοράς, ώστε η Ιαπωνία να περιορίσει την έκθεσή της σε διαταραχές που μπορούν να προκληθούν από το Στενό του Ορμούζ.

Στο πλαίσιο αυτό εξετάζεται ακόμη και η χρηματοδότηση νέων αγωγών που θα μπορούσαν να μεταφέρουν πετρέλαιο παρακάμπτοντας το Ορμούζ. Με αυτόν τον τρόπο, το Τόκιο θα μπορούσε να συνεχίσει να αγοράζει αργό από παραγωγούς όπως η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, μειώνοντας παράλληλα τον κίνδυνο που δημιουργεί η συγκεκριμένη θαλάσσια δίοδος.

Η ιαπωνική κυβέρνηση επεξεργάζεται το σχέδιο και είναι πιθανό να παρουσιάσει πριν από το τέλος του έτους συγκεκριμένους στόχους για τις εισαγωγές, καθώς και τη χρηματοδότηση των απαιτούμενων υποδομών.

Η Νότια Κορέα κινείται ήδη προς την ίδια κατεύθυνση

Η Σεούλ έχει προχωρήσει ακόμη περισσότερο.

Η Νότια Κορέα, ένας από τους μεγαλύτερους εισαγωγείς ενέργειας στον κόσμο, έχει θέσει ως στόχο να μην προέρχεται από καμία μεμονωμένη περιοχή πάνω από το 50% των εισαγωγών πετρελαίου της.

Σήμερα, η Μέση Ανατολή αντιπροσωπεύει λίγο περισσότερο από 75% των εισαγωγών αργού της χώρας.

Η εξέλιξη αυτή δείχνει ότι η ενεργειακή ασφάλεια αρχίζει να αποκτά διαφορετικό περιεχόμενο στην Ασία. Δεν αρκεί πλέον η εξασφάλιση μεγάλων ποσοτήτων πετρελαίου. Η προτεραιότητα μετατοπίζεται στη διασπορά του κινδύνου.

Οι ΗΠΑ έγιναν ο μεγαλύτερος προμηθευτής της Ιαπωνίας

Το Τόκιο, μάλιστα, έχει ήδη αρχίσει να αλλάζει τις ροές του.

Τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα μηνιαία στοιχεία, για τον Ιούλιο, δείχνουν ότι οι ΗΠΑ κάλυψαν το 37% των συνολικών εισαγωγών πετρελαίου της Ιαπωνίας, καθιστάμενες τον μεγαλύτερο προμηθευτή της χώρας.

Πρόκειται για μια εξέλιξη που δύσκολα θα μπορούσε να προβλεφθεί πριν από μερικές δεκαετίες και αντανακλά την τεράστια αύξηση της αμερικανικής παραγωγής πετρελαίου μέσω της επανάστασης του σχιστολιθικού πετρελαίου.

Το Μεξικό και η υπόλοιπη Λατινική Αμερική κάλυψαν ένα επιπλέον 3%.

Η μετατροπή αυτών των ροών σε μόνιμη και σταθερή αναδιάρθρωση των εισαγωγών δεν θα είναι εύκολη. Η Ιαπωνία, ωστόσο, έχει αποδείξει ότι μπορεί να αλλάξει γρήγορα τη δομή της ενεργειακής της κατανάλωσης όταν θεωρεί ότι διακυβεύεται η εθνική ασφάλεια.

Από τα 5,5 στα κάτω από 3 εκατ. βαρέλια

Η ιστορία της Ιαπωνίας μετά τις πετρελαϊκές κρίσεις αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1970, η χώρα κατανάλωνε περισσότερα από 5,5 εκατ. βαρέλια πετρελαίου την ημέρα, ενώ πάνω από το 60% της ηλεκτροπαραγωγής της βασιζόταν στο αργό πετρέλαιο και το μαζούτ.

Στη συνέχεια, η Ιαπωνία στράφηκε σε μεγάλο βαθμό στον άνθρακα, την πυρηνική ενέργεια και το LNG, περιορίζοντας δραστικά τον ρόλο του πετρελαίου στην ηλεκτροπαραγωγή.

Μέχρι το 2025, η κατανάλωση πετρελαίου είχε υποχωρήσει σε κάτω από 3 εκατ. βαρέλια την ημέρα, στο χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων 55 ετών.

Το επόμενο βήμα είναι δυσκολότερο.

Το μεγάλο στοίχημα είναι πλέον οι μεταφορές

Αν η Ιαπωνία κατάφερε τις προηγούμενες δεκαετίες να περιορίσει δραστικά τη χρήση πετρελαίου στην ηλεκτροπαραγωγή, ο επόμενος στόχος είναι οι μεταφορές.

Η χώρα ήταν πρωτοπόρος στα υβριδικά αυτοκίνητα, με το Toyota Prius να αποτελεί το πρώτο υβριδικό μοντέλο μαζικής παραγωγής.

Η εξάπλωση των υβριδικών έχει συμβάλει σημαντικά στη μείωση της κατανάλωσης βενζίνης. Ωστόσο, η Ιαπωνία έχει μείνει πίσω στην υιοθέτηση των αμιγώς ηλεκτρικών οχημάτων.

Μόλις περίπου 2% των νέων αυτοκινήτων που πωλούνται στην Ιαπωνία είναι αμιγώς ηλεκτρικά, έναντι περίπου 28% στην Ευρώπη.

Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας αποδίδει μέρος της υστέρησης στο υψηλό ποσοστό κατοίκων που ζουν σε διαμερίσματα χωρίς εύκολη πρόσβαση σε ιδιωτικό χώρο στάθμευσης, αλλά και στο σχετικά περιορισμένο δίκτυο φόρτισης.

Επομένως, η ενίσχυση της ηλεκτροκίνησης θα μπορούσε να αποτελέσει ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία για τη μείωση των εισαγωγών πετρελαίου.

Και η θέρμανση στο στόχαστρο

Περιθώρια υπάρχουν και στη θέρμανση.

Σε αρκετές περιοχές της Ιαπωνίας παραμένει διαδεδομένη η χρήση πετρελαίου και κηροζίνης για τη θέρμανση κατοικιών, κάτι που διαφοροποιεί τη χώρα από πολλές άλλες ανεπτυγμένες οικονομίες.

Εάν το Τόκιο καταφέρει να περιορίσει περαιτέρω την κατανάλωση βενζίνης και κηροζίνης, η ζήτηση πετρελαίου θα συγκεντρωθεί ακόμη περισσότερο στο ντίζελ και στις πετροχημικές πρώτες ύλες.

Το τελευταίο σκέλος έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η Ιαπωνία αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους παραγωγούς χημικών προϊόντων στον κόσμο και χρειάζεται μεγάλες ποσότητες πετρελαϊκών προϊόντων για πλαστικά και άλλες βιομηχανικές εφαρμογές.

Η Ιαπωνία μπορεί να αλλάξει τις παγκόσμιες ροές

Η αλλαγή της Ιαπωνίας δεν θα έχει συνέπειες μόνο για την ασιατική αγορά.

Εάν το Τόκιο περιορίσει σημαντικά τις αγορές του από τη Μέση Ανατολή, θα πρέπει να αναζητήσει περισσότερα βαρέλια σε άλλες περιοχές, ανταγωνιζόμενο τους παραδοσιακούς αγοραστές.

Οι Ευρωπαίοι διυλιστές, για παράδειγμα, θα μπορούσαν να βρεθούν αντιμέτωποι με αυξημένο ανταγωνισμό για φορτία από τη Δυτική Αφρική και την αμερικανική ήπειρο.

Την ίδια στιγμή, οι παραγωγοί της Μέσης Ανατολής θα χρειαστεί να αναζητήσουν νέους αγοραστές για να αντικαταστήσουν μέρος της ζήτησης που σήμερα προέρχεται από την Ανατολική Ασία.

Και εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη γεωπολιτική σημασία της αλλαγής.

Η Ιαπωνία δεν χρειάζεται να σταματήσει να αγοράζει πετρέλαιο από τη Μέση Ανατολή για να αλλάξει τον παγκόσμιο χάρτη του πετρελαίου. Αρκεί να μειώσει την εξάρτησή της και να αναγκάσει τους υπόλοιπους αγοραστές και παραγωγούς να προσαρμοστούν στις νέες ροές.

Μετά από δεκαετίες κατά τις οποίες η Μέση Ανατολή και η Ανατολική Ασία αποτελούσαν έναν από τους βασικούς άξονες της παγκόσμιας αγοράς πετρελαίου, η ενεργειακή ασφάλεια φαίνεται να οδηγεί την Ιαπωνία προς μια νέα στρατηγική: λιγότερη εξάρτηση, περισσότερες πηγές και περισσότερες διαδρομές.

Εάν αυτή η στροφή γίνει μόνιμη, οι επιπτώσεις θα φανούν πολύ πέρα από το Τόκιο. Θα αλλάξουν τις εμπορικές ροές, τον ανταγωνισμό για τα διαθέσιμα βαρέλια και, τελικά, τον ίδιο τον παγκόσμιο χάρτη του πετρελαίου.