«Κανείς δεν γνωρίζει το σύστημα καλύτερα από εμένα και γι’ αυτό μόνο εγώ μπορώ να το διορθώσω». Με αυτή τη χαρακτηριστική δήλωση, στο Εθνικό Συνέδριο των Ρεπουμπλικάνων το 2016, ο Ντόναλντ Τραμπ περιέγραφε μια αντίληψη για την εξουσία που εξακολουθεί να διαμορφώνει την πολιτική του συμπεριφορά: την πεποίθηση ότι μπορεί να αντιμετωπίσει μόνος του ακόμη και τα πιο σύνθετα προβλήματα, χωρίς να χρειάζεται ουσιαστικά τη συνεργασία άλλων.

Η εκλογική ήττα των Ρεπουμπλικάνων στις ενδιάμεσες εκλογές και η απώλεια του ελέγχου και των δύο σωμάτων του Κογκρέσου δημιουργούν πλέον ένα εντελώς διαφορετικό πολιτικό περιβάλλον για τον Αμερικανό πρόεδρο. Η δεύτερη θητεία του εισέρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία οι Δημοκρατικοί θα έχουν μεγαλύτερη δυνατότητα να ελέγχουν την εκτελεστική εξουσία, να εμποδίζουν νομοθετικές πρωτοβουλίες και να διερευνούν τις επιλογές του Λευκού Οίκου.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι πώς θα αντιδράσει ο Τραμπ σε αυτούς τους νέους περιορισμούς. Η μέχρι σήμερα πορεία του δεν προϊδεάζει απαραίτητα για μια περίοδο συμβιβασμών. Αντίθετα, η τάση του να επιμένει στις επιλογές του, ακόμη και όταν αυτές προκαλούν αντιδράσεις ή αποτυγχάνουν, ενισχύει την πιθανότητα μιας νέας περιόδου πολιτικών συγκρούσεων.

Η πρώτη αντίδραση στην ήττα και το μήνυμα προς τους Δημοκρατικούς

Αρχικά, ο Τραμπ εμφανίστηκε διατεθειμένος να υιοθετήσει έναν πιο συναινετικό τόνο. Όταν έγινε σαφές το μέγεθος της εκλογικής απώλειας, συνεχάρη τους αντιπάλους του, δεν αμφισβήτησε το αποτέλεσμα και δήλωσε στο Fox News ότι θα μπορούσε να συνεργαστεί με τους Δημοκρατικούς σε όλα τα ζητήματα.

Η διάθεση αυτή, ωστόσο, συνοδεύτηκε αμέσως από μια υπενθύμιση των ορίων της νέας πολιτικής πραγματικότητας. «Έχουν τον έλεγχο, αλλά στην πραγματικότητα δεν τον έχουν», ανέφερε, επισημαίνοντας ότι εξακολουθεί να διαθέτει το δικαίωμα άσκησης βέτο στα νομοσχέδια που δεν εγκρίνει.

Η αντίφαση αυτή αποτυπώνει και τη δυσκολία που ενδέχεται να χαρακτηρίσει την επόμενη διετία. Από τη μία πλευρά, οι Δημοκρατικοί θα διαθέτουν ισχυρότερα θεσμικά εργαλεία για να περιορίσουν τις πρωτοβουλίες του προέδρου. Από την άλλη, ο Τραμπ δεν φαίνεται διατεθειμένος να αποδεχθεί εύκολα έναν ρόλο με περιορισμένες δυνατότητες παρέμβασης.

Η πολιτική του διαδρομή, άλλωστε, έχει διαμορφωθεί γύρω από την αντιπαράθεση και την προσωπική επιβολή. Από τις επιχειρήσεις ακινήτων και τα καζίνο μέχρι τις διαδοχικές πτωχεύσεις και την τηλεοπτική του παρουσία, ο Τραμπ έχει επανειλημμένα επιλέξει την επιθετική αντίδραση όταν βρίσκεται υπό πίεση. Η προοπτική μιας πιο ώριμης και συμβιβαστικής στάσης μετά την εκλογική ήττα δεν αποκλείεται, αλλά δεν αποτελεί το βασικό συμπέρασμα που προκύπτει από το προηγούμενο της συμπεριφοράς του.

Ένας πρόεδρος που δυσκολεύεται να αποδεχθεί την κριτική

Η προσωπική του προσέγγιση στην εξουσία συνδέεται, σύμφωνα με την ανάλυση, με τη βαθιά δυσπιστία του απέναντι στους άλλους, την αντίληψη ότι ο ανταγωνισμός αποτελεί παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος και την πεποίθηση ότι ο ίδιος μπορεί να δώσει λύσεις εκεί όπου οι υπόλοιποι αποτυγχάνουν.

Χαρακτηριστικό είναι ένα περιστατικό που περιγράφεται από τον αρθρογράφο, ο οποίος είχε συνομιλήσει με τον Τραμπ πριν από περίπου δύο δεκαετίες, κατά τη διάρκεια μιας διαδρομής προς το γήπεδο γκολφ του στο Νιου Τζέρσεϊ. Όταν τον ρώτησε αν θα εξέταζε το ενδεχόμενο να επισκεφθεί ψυχολόγο, ο Τραμπ απέρριψε ουσιαστικά την ιδέα, σχολιάζοντας ότι οι ψυχίατροι έχουν υψηλά ποσοστά αυτοκτονιών και ότι δεν είχε χρόνο για κάτι τέτοιο.

Στην ίδια συζήτηση, όταν ρωτήθηκε για προσωπικότητες που θαύμαζε, αναφέρθηκε στον σκηνοθέτη Όρσον Γουέλς. Περιέγραψε έναν άνθρωπο που θεωρούσε τους άλλους ανόητους, ξεπερνούσε κατά πολύ τους προϋπολογισμούς των παραγωγών του και κατέληγε να καταστρέφει τα έργα του. Όταν ο συνομιλητής του επισήμανε τα αρνητικά χαρακτηριστικά αυτής της προσωπικότητας, ο Τραμπ απάντησε ότι του άρεσε πολύ.

Για τον αρθρογράφο, η συγκεκριμένη αναφορά αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς περιγράφει μια συμπεριφορά που θεωρεί ότι χαρακτηρίζει και τον ίδιο τον Αμερικανό πρόεδρο: την τάση να αντιμετωπίζει τους γύρω του ως ανεπαρκείς και να επιμένει στις δικές του επιλογές, ακόμη και όταν αυτές οδηγούν σε συγκρούσεις.

Στον αντίποδα αυτής της προσέγγισης, ο Δημοκρατικός Τζέιμς Ταλαρίκο, μετά τη σαρωτική νίκη του στη Γερουσία του Τέξας, δήλωσε ότι επιθυμεί να ενσωματώσει στο έργο του τη διακομματική συνεργασία και μια πολιτική που θα βασίζεται στην αποδοχή και την ευγένεια. Πρόκειται για μια διαφορετική αντίληψη πολιτικής αντιπαράθεσης από εκείνη που έχει καθιερώσει ο Τραμπ, ο οποίος έχει επενδύσει περισσότερο στην πολιτική σύγκρουση, την εκδίκηση και τις επιδείξεις ισχύος.

Το Κογκρέσο γίνεται το βασικό πεδίο σύγκρουσης

Μέχρι σήμερα, ο Τραμπ είχε στη διάθεσή του ένα Κογκρέσο στο οποίο οι Ρεπουμπλικάνοι στήριζαν σε μεγάλο βαθμό τις επιλογές του, παραχωρώντας σημαντικό μέρος των θεσμικών τους αρμοδιοτήτων. Η πολιτική σύμπλευση, οι κοινές φιλοδοξίες αλλά και ο φόβος της σύγκρουσης με τον πρόεδρο συνέβαλαν σε αυτή την κατάσταση.

Αυτό επέτρεψε στον Λευκό Οίκο να προχωρήσει σε σημαντικές παρεμβάσεις στη φορολογία, τις δημόσιες δαπάνες και τη λειτουργία της ομοσπονδιακής κυβέρνησης, να εφαρμόσει επιθετική μεταναστευτική πολιτική και να επιβάλει δασμούς, ενώ παράλληλα προχώρησε σε στρατιωτικές επιλογές στη Μέση Ανατολή.

Με τους Δημοκρατικούς πλέον να έχουν τον έλεγχο του Κογκρέσου, η εποπτεία της εκτελεστικής εξουσίας αναμένεται να γίνει εντονότερη. Οι νέες πλειοψηφίες θα επιχειρήσουν να αξιοποιήσουν τις νομοθετικές τους δυνατότητες, ενώ ο Τραμπ αναμένεται να χρησιμοποιήσει το προεδρικό βέτο για να μπλοκάρει πρωτοβουλίες που δεν επιθυμεί.

Μεταξύ των βασικών πεδίων αντιπαράθεσης αναμένεται να βρεθούν η ρύθμιση της τεχνολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης, η υγειονομική περίθαλψη, τα μέτρα για την αντιμετώπιση του αυξημένου κόστους ζωής και η μεταναστευτική πολιτική. Δεν αποκλείεται, μάλιστα, η πολιτική αντιπαράθεση να οδηγήσει σε παρατεταμένο νομοθετικό αδιέξοδο.

Παράλληλα, οι Δημοκρατικοί προετοιμάζουν έρευνες για ζητήματα που αφορούν τη λειτουργία του Λευκού Οίκου, με έμφαση στην έκταση της διαφθοράς και στον τρόπο με τον οποίο διεξήχθη ο πόλεμος με το Ιράν. Εάν καταφέρουν να πιέσουν για σταδιακή αποκλιμάκωση της σύγκρουσης και για τον περιορισμό των δασμολογικών μέτρων, θα μπορούσαν να εμφανίσουν σχετικά γρήγορα αποτελέσματα τόσο στο οικονομικό όσο και στο γεωπολιτικό πεδίο.

Ο Τραμπ, ωστόσο, αναμένεται να αντιδράσει έντονα στις έρευνες, τις οποίες πιθανότατα θα χαρακτηρίσει «κυνήγι μαγισσών», αλλά και σε κάθε προσπάθεια ανατροπής των πολιτικών του επιλογών. Το ενδεχόμενο να μετατραπεί η πολιτική αντιπαράθεση σε προσωπική σύγκρουση με τους Δημοκρατικούς θεωρείται, σύμφωνα με την ανάλυση, ιδιαίτερα πιθανό.

Γιατί η εξωτερική πολιτική μπορεί να γίνει διέξοδος

Ένα ακόμη ενδεχόμενο αφορά τη μεταφορά του πολιτικού ενδιαφέροντος από το εσωτερικό στο εξωτερικό. Ιστορικά, αρκετοί πρόεδροι των ΗΠΑ, ιδίως κατά τη δεύτερη θητεία τους, στράφηκαν σε διεθνείς πρωτοβουλίες όταν αντιμετώπισαν εμπόδια στο εσωτερικό. Η εξωτερική πολιτική προσφέρει μεγαλύτερα περιθώρια προσωπικών πρωτοβουλιών και λιγότερους άμεσους περιορισμούς από εκείνους που επιβάλλει το Κογκρέσο.

Για έναν πρόεδρο που προτιμά να ενεργεί μονομερώς, η συγκεκριμένη δυνατότητα μπορεί να αποδειχθεί ακόμη πιο ελκυστική. Ωστόσο, οι μέχρι σήμερα επιλογές του Τραμπ έχουν ήδη δημιουργήσει σημαντικές γεωπολιτικές εκκρεμότητες.

Η σύγκρουση με το Ιράν έχει περιορίσει τα περιθώρια ελιγμών της Ουάσιγκτον, ενώ η στάση του απέναντι στην Ουκρανία έχει αφήσει τη χώρα σε συνθήκες αβεβαιότητας απέναντι στη ρωσική εισβολή. Παράλληλα, η αντιπαράθεση με την Κίνα παραμένει σε μεγάλο βαθμό απρόβλεπτη, με τις εμπορικές απειλές να δημιουργούν κινδύνους για τις διεθνείς αλυσίδες εφοδιασμού.

Όπως επισημαίνει ο αρθρογράφος, ο Τραμπ δεν φαίνεται να είχε υπολογίσει πλήρως ορισμένες από τις πιθανές συνέπειες των επιλογών του. Η πίεση προς το Ιράν θα μπορούσε να οδηγήσει σε διακοπή της ροής πετρελαίου μέσω των Στενών του Ορμούζ, ενώ οι απειλές για δασμούς προς την Κίνα ενδέχεται να προκαλέσουν περιορισμούς στην πρόσβαση των διεθνών αγορών σε σπάνιες γαίες, κρίσιμες για τη βιομηχανία και την τεχνολογία.

Το επόμενο διάστημα θα δείξει αν ο Αμερικανός πρόεδρος θα επιδιώξει να περιορίσει τις διεθνείς εντάσεις ή αν θα επιλέξει νέες εστίες αντιπαράθεσης. Στα πιθανά σενάρια περιλαμβάνονται μια συμφωνία με την Κίνα που θα επηρεάζει τη θέση της Ταϊβάν, η περαιτέρω κλιμάκωση των οικονομικών ή στρατιωτικών πιέσεων προς το Πεκίνο, η συνέχιση της αβεβαιότητας για την Ουκρανία και η επιλογή περαιτέρω στρατιωτικής πίεσης προς το Ιράν αντί μιας διπλωματικής διευθέτησης.

Δεν είναι σαφές ποια κατεύθυνση θα επιλέξει ο Τραμπ. Η ίδια η ανάλυση, μάλιστα, εκτιμά ότι ενδέχεται να μην έχει ακόμη καταλήξει ούτε ο ίδιος σε συγκεκριμένη στρατηγική.

Η πολιτική ως προσωπική παράσταση

Στον πυρήνα της προσέγγισης του Τραμπ βρίσκεται, σύμφωνα με τον αρθρογράφο, η ανάγκη να κυριαρχεί στο δημόσιο προσκήνιο. Αντιλαμβάνεται την πολιτική περισσότερο ως μια προσωπική παράσταση παρά ως μια διαδικασία που απαιτεί μακροπρόθεσμο σχεδιασμό και σταθερή στρατηγική. Η σχέση του με το ακροατήριό του παραμένει καθοριστική, ακόμη και όταν οι δημόσιες παρεμβάσεις του προκαλούν αντιδράσεις.

Σε συγκέντρωση υποστηρικτών του τον προηγούμενο μήνα, είχε δηλώσει ότι θα μπορούσε να πει «τα πιο ανόητα πράγματα» και το κοινό θα εξακολουθούσε να τον χειροκροτεί. Η αντίδραση των παρευρισκομένων ήταν πράγματι γέλια και χειροκροτήματα.

Οι ενδιάμεσες εκλογές, ωστόσο, έδειξαν ότι η πολιτική επιρροή του δεν είναι ανεξάρτητη από τις διαθέσεις των ψηφοφόρων και ότι η απώλεια της κοινοβουλευτικής στήριξης μπορεί να περιορίσει ουσιαστικά τα περιθώρια κινήσεών του.

Η επόμενη διετία έως το 2028 προμηνύεται έτσι ιδιαίτερα απαιτητική για τον Λευκό Οίκο. Ο Τραμπ θα χρειαστεί να διαχειριστεί ένα εχθρικότερο Κογκρέσο, ενδεχόμενες κοινοβουλευτικές έρευνες και τις συνέπειες των επιλογών του στην οικονομία και τη διεθνή πολιτική. Το αν θα επιλέξει τη συνεργασία ή θα απαντήσει με νέες συγκρούσεις θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό την πορεία της δεύτερης θητείας του.