Το ομοσπονδιακό χρέος των ΗΠΑ που βρίσκεται στα χέρια επενδυτών και άλλων φορέων εκτός της ομοσπονδιακής κυβέρνησης ξεπέρασε για πρώτη φορά μετά το 1946 το μέγεθος της αμερικανικής οικονομίας. Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία, διαμορφώθηκε στο 100,6% του ΑΕΠ κατά το οικονομικό έτος 2026, επιβεβαιώνοντας ότι η δημοσιονομική κατάσταση της μεγαλύτερης οικονομίας του κόσμου εισέρχεται σε ολοένα πιο απαιτητική φάση.

Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στο ιστορικό ορόσημο του 100%. Παρά την επιτάχυνση της οικονομικής δραστηριότητας κατά το τρίτο τρίμηνο, ο ρυθμός ανάπτυξης απέχει σημαντικά από εκείνον που θα επέτρεπε στις ΗΠΑ να σταθεροποιήσουν και στη συνέχεια να μειώσουν το χρέος τους χωρίς ουσιαστικές παρεμβάσεις στη φορολογία και στις δημόσιες δαπάνες.

Η εμπειρία του παρελθόντος δείχνει ότι η αμερικανική οικονομία έχει τη δυνατότητα να διαχειριστεί ακόμη και πολύ υψηλότερα επίπεδα χρέους. Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, άλλωστε, η αναλογία χρέους προς ΑΕΠ υποχώρησε θεαματικά. Ωστόσο, η επιτυχία εκείνης της περιόδου δεν οφειλόταν αποκλειστικά στην ισχυρή ανάπτυξη. Καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισαν επίσης η συγκράτηση των ελλειμμάτων, η αύξηση των φορολογικών εσόδων και η ισορροπία μεταξύ κρατικών δαπανών και εισπράξεων.

Το κόστος εξυπηρέτησης γίνεται ολοένα μεγαλύτερο βάρος

Το γεγονός ότι το χρέος ξεπέρασε το 100% του ΑΕΠ δεν αποτελεί από μόνο του ένα απόλυτο όριο πέρα από το οποίο ξεκινά μια δημοσιονομική κρίση. Η πραγματική ανησυχία αφορά τη συνεχιζόμενη αύξησή του σε σχέση με την οικονομική παραγωγή και, κυρίως, το κόστος που συνεπάγεται η εξυπηρέτησή του.

Τα στοιχεία για το οικονομικό έτος που ολοκληρώθηκε τον Σεπτέμβριο είναι ενδεικτικά. Οι καθαροί τόκοι του ομοσπονδιακού χρέους αντιστοιχούσαν στο 14% των συνολικών κρατικών δαπανών, ενώ ξεπέρασαν το 50% του δημοσιονομικού ελλείμματος, το οποίο ανήλθε περίπου στα 2 τρισ. δολάρια.

Με άλλα λόγια, ένα ολοένα μεγαλύτερο μέρος των διαθέσιμων πόρων κατευθύνεται στην εξυπηρέτηση παλαιότερου δανεισμού, περιορίζοντας τα περιθώρια για άλλες δημόσιες πολιτικές και αυξάνοντας την πίεση στον προϋπολογισμό.

Ο υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ, Σκοτ Μπέσεντ, υποστήριξε τον Σεπτέμβριο ότι ένας ρυθμός ανάπτυξης 3% θα επέτρεπε στη χώρα να ξεπεράσει το πρόβλημα μέσω της διεύρυνσης της οικονομικής δραστηριότητας. Η εκτίμηση αυτή, ωστόσο, αποδεικνύεται υπερβολικά αισιόδοξη.

Σε σχετική ανάλυση, οι Μπεν Στιλ και Γιούμα Σούστερ του Council on Foreign Relations εξέτασαν τι θα συνέβαινε εάν οι προβλέψεις του Γραφείου Προϋπολογισμού του Κογκρέσου (CBO), οι οποίες βασίζονται σε πραγματική ανάπτυξη 1,9%, αντικαθίσταντο από ένα σενάριο ανάπτυξης 3%. Το αποτέλεσμα ήταν ότι η αναλογία χρέους προς ΑΕΠ θα σταθεροποιούνταν, χωρίς όμως να αρχίσει ουσιαστικά να μειώνεται.

Για να καταγραφεί πραγματική αποκλιμάκωση του χρέους, θα απαιτούνταν διατηρήσιμοι ρυθμοί ανάπτυξης της τάξης του 3,5% έως 4%, αισθητά υψηλότεροι από τις μακροπρόθεσμες επιδόσεις της αμερικανικής οικονομίας.

Η πρόσφατη επιτάχυνση δεν αλλάζει τη μακροπρόθεσμη εικόνα

Η αμερικανική οικονομία αναπτύχθηκε με ετήσιο ρυθμό 3,4% το τρίτο τρίμηνο. Ωστόσο, ένα ισχυρό τρίμηνο δεν αρκεί για να τεκμηριώσει μια μόνιμη αλλαγή της αναπτυξιακής δυναμικής. Τα τριμηνιαία στοιχεία του ΑΕΠ επηρεάζονται συχνά από προσωρινούς παράγοντες, όπως οι μεταβολές στις εισαγωγές και τις εξαγωγές, αλλά και από λογιστικές ιδιαιτερότητες.

Μια πιο αξιόπιστη εικόνα προκύπτει από την εξέταση της ανάπτυξης σε ορίζοντα τεσσάρων διαδοχικών τριμήνων. Με αυτό το κριτήριο, ο ρυθμός αύξησης του ΑΕΠ διαμορφώνεται μόλις στο 2,1%, παρά την ισχυρή επενδυτική δραστηριότητα στον τομέα της τεχνολογίας.

Από την έναρξη της δεύτερης θητείας του Ντόναλντ Τραμπ, η ανάπτυξη κυμάνθηκε μεταξύ 2,3% και 2,7%, ανάλογα με το χρονικό σημείο εκκίνησης της μέτρησης. Ακόμη και σε μεγαλύτερο βάθος χρόνου, οι επιδόσεις δεν δικαιολογούν ιδιαίτερη αισιοδοξία για μια παρατεταμένη περίοδο εξαιρετικά υψηλής ανάπτυξης.

Την τελευταία δεκαετία, που περιλαμβάνει και την απότομη ύφεση της πανδημίας, η μέση ετήσια ανάπτυξη διαμορφώθηκε στο 2,5%. Σε ορίζοντα 25ετίας, το αντίστοιχο ποσοστό περιορίζεται περίπου στο 2%.

Επομένως, η υπόθεση ότι η αμερικανική οικονομία θα μπορέσει να διατηρήσει ρυθμούς ανάπτυξης 3,5%-4% για μεγάλο χρονικό διάστημα απαιτεί ιδιαίτερα ευνοϊκές συνθήκες, οι οποίες δεν προκύπτουν από τις μέχρι σήμερα επιδόσεις.

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να ενισχύσει την παραγωγικότητα, αλλά δεν αποτελεί δημοσιονομική εγγύηση

Ένα από τα βασικά επιχειρήματα των αισιόδοξων για τις προοπτικές της αμερικανικής οικονομίας είναι ότι η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να προκαλέσει μια νέα επανάσταση στην παραγωγικότητα, αυξάνοντας την παραγωγή και επιταχύνοντας την ανάπτυξη.

Πρόκειται για ένα ενδεχόμενο που θα μπορούσε να αλλάξει σημαντικά τις μακροοικονομικές προοπτικές. Ωστόσο, προς το παρόν παραμένει περισσότερο ένα αισιόδοξο σενάριο παρά μια βεβαιότητα. Επιπλέον, ακόμη και μια τεχνολογική επανάσταση τέτοιου μεγέθους δεν θα είχε απαραίτητα μόνο θετικές επιπτώσεις στα δημόσια οικονομικά.

Εάν η αυτοματοποίηση οδηγήσει σε εκτεταμένες απώλειες θέσεων εργασίας, τουλάχιστον κατά τη μεταβατική περίοδο, τα ομοσπονδιακά φορολογικά έσοδα θα μπορούσαν να υποχωρήσουν, ενώ οι κοινωνικές δαπάνες να αυξηθούν. Παράλληλα, η έντονη επενδυτική δραστηριότητα στον τεχνολογικό τομέα ενδέχεται να συνοδευτεί από χρηματιστηριακή διόρθωση, όπως έχει συμβεί και σε προηγούμενες περιόδους μεγάλων τεχνολογικών μετασχηματισμών.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στην εμπειρία της δεκαετίας του 1920. Το κραχ του 1929 και η Μεγάλη Ύφεση εκδηλώθηκαν σε μια περίοδο κατά την οποία η αμερικανική οικονομία βίωνε μία από τις μεγαλύτερες αυξήσεις παραγωγικότητας στην ιστορία της. Η τεχνολογική πρόοδος, επομένως, δεν αποκλείει τις χρηματοπιστωτικές αναταράξεις ούτε εγγυάται ότι τα οφέλη της θα μεταφραστούν αυτόματα σε βιώσιμη δημοσιονομική πορεία.

Το ιστορικό παράδειγμα μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο

Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση επιτυχούς μείωσης του αμερικανικού χρέους καταγράφηκε μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Το ομοσπονδιακό χρέος που διακρατούσε το επενδυτικό κοινό έφτασε στο 106,1% του ΑΕΠ το οικονομικό έτος 1946, το υψηλότερο ποσοστό που είχε καταγραφεί έως τότε.

Στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, η κυβέρνηση εμφάνισε σημαντικά δημοσιονομικά πλεονάσματα και αποπλήρωσε μέρος του χρέους. Στη συνέχεια, κατά τις δεκαετίες του 1950 και του 1960, επέστρεψε σε ελλειμματικούς προϋπολογισμούς τις περισσότερες χρονιές, με αποτέλεσμα η ονομαστική αξία του χρέους να αυξάνεται.

Παρά ταύτα, η αναλογία χρέους προς ΑΕΠ συνέχισε να υποχωρεί, καθώς η οικονομία αναπτυσσόταν με ταχείς ρυθμούς. Εξίσου σημαντικό, όμως, ήταν ότι τα δημοσιονομικά ελλείμματα παρέμεναν περιορισμένα.

Από το 1947 έως το 1974, όταν ο λόγος χρέους προς ΑΕΠ έφτασε στο χαμηλότερο επίπεδό του, το δημοσιονομικό ισοζύγιο διαμορφώθηκε κατά μέσο όρο στο -0,4% του ΑΕΠ. Η διαφορά σε σχέση με τη σημερινή κατάσταση είναι μεγάλη: το έλλειμμα του οικονομικού έτους 2026 αντιστοιχούσε στο 6,2% του ΑΕΠ.

Η κυβέρνηση δεν περιόρισε τις δαπάνες της σε απόλυτους όρους. Αντίθετα, σε πραγματικές τιμές, οι ομοσπονδιακές δαπάνες τριπλασιάστηκαν μεταξύ 1947 και 1974, ενώ το μερίδιό τους στο ΑΕΠ αυξήθηκε από 16,1% σε 17,8%.

Το κρίσιμο στοιχείο ήταν ότι τα φορολογικά έσοδα ακολούθησαν σχεδόν αντίστοιχη πορεία. Η ανάπτυξη διεύρυνε τη φορολογική βάση, αλλά συνέβαλε και η φορολογική πολιτική: κατά την περίοδο αυτή καταγράφηκαν περισσότερες αυξήσεις φόρων παρά μειώσεις.

Επιπλέον, η άνοδος του πληθωρισμού τη δεκαετία του 1960 αύξησε σταδιακά την πραγματική φορολογική επιβάρυνση, καθώς οι φορολογικές κλίμακες δεν προσαρμόζονταν αυτόματα στο κόστος ζωής. Έτσι, οι φορολογούμενοι μπορούσαν να μετακινούνται σε υψηλότερα κλιμάκια χωρίς να έχει αυξηθεί αντίστοιχα η πραγματική αγοραστική τους δύναμη. Αυτή η έμμεση αύξηση της φορολογίας περιορίστηκε τελικά με τη φορολογική μεταρρύθμιση του 1981.

Οι φορολογικές περικοπές του Ρέιγκαν και η επιστροφή στα πλεονάσματα τη δεκαετία του 1990

Ο νόμος του 1981, που συνδέθηκε με τις μεγάλες φορολογικές περικοπές της προεδρίας Ρέιγκαν, εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο αντιπαράθεσης. Για ορισμένους αποτέλεσε την αφετηρία της δημοσιονομικής επιδείνωσης, ενώ άλλοι τον θεωρούν βασικό παράγοντα για την ενίσχυση της ανάπτυξης.

Ωστόσο, η εξέλιξη της φορολογικής πολιτικής τα επόμενα χρόνια ήταν πιο σύνθετη. Οι μειώσεις του 1981 ακολουθήθηκαν από αυξήσεις φόρων το 1982, το 1983, το 1984, το 1986, το 1987, το 1990 και το 1993. Ακόμη και η φορολογική μεταρρύθμιση του 1986, η οποία είχε σχεδιαστεί ώστε να είναι ουδέτερη ως προς τα συνολικά έσοδα, εντάσσεται σε αυτή την περίοδο διαδοχικών προσαρμογών.

Τη δεκαετία του 1990, η αποκλιμάκωση των στρατιωτικών δαπανών μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου επέτρεψε στο Κογκρέσο να περιορίσει την αύξηση των κρατικών δαπανών. Το ποσοστό τους στο ΑΕΠ υποχώρησε από 21,7% το 1991 σε 17,7% το 2000 και το 2001.

Ο συνδυασμός της συγκράτησης των δαπανών και της φορολογικής πολιτικής οδήγησε σε τέσσερα διαδοχικά έτη δημοσιονομικών πλεονασμάτων. Παράλληλα, το χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ μειώθηκε από 47,9% το 1993 σε 31,5% το 2001.

Η σημερινή δημοσιονομική πολιτική και οι δύσκολες αποφάσεις

Η εικόνα αντιστράφηκε στα επόμενα χρόνια. Το μερίδιο των ομοσπονδιακών δαπανών στο ΑΕΠ άρχισε να αυξάνεται ξανά, φτάνοντας στο 22,9% κατά το οικονομικό έτος 2026, ενώ το Κογκρέσο συνέχισε να εγκρίνει διαδοχικές φορολογικές ελαφρύνσεις.

Η συγκεκριμένη πορεία δημιουργεί ένα δημοσιονομικό μοντέλο που δύσκολα μπορεί να διατηρηθεί μακροπρόθεσμα. Η ανάπτυξη μπορεί να συμβάλει στον περιορισμό του λόγου χρέους προς ΑΕΠ, αλλά δεν είναι σε θέση να αντισταθμίσει απεριόριστα τα μεγάλα ελλείμματα και την αυξανόμενη δαπάνη για τόκους.

Στο πεδίο των δαπανών, η συζήτηση επικεντρώνεται πλέον στην ανάγκη περιορισμού της αύξησής τους, χωρίς να αγνοούνται οι κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις. Στο φορολογικό σκέλος, μια περισσότερο ισορροπημένη προσέγγιση θα μπορούσε να περιλαμβάνει σχετικά περιορισμένες αυξήσεις συντελεστών, κατάργηση φορολογικών εξαιρέσεων που ευνοούν επιχειρήσεις και υψηλά εισοδήματα, καθώς και την εισαγωγή ενός ήπιου εθνικού φόρου προστιθέμενης αξίας στην κατανάλωση.

Το κατά πόσο μια τέτοια πολιτική μπορεί να εφαρμοστεί στην πράξη παραμένει ανοιχτό ζήτημα, δεδομένων των πολιτικών αντιστάσεων που προκαλεί κάθε αύξηση φόρων ή περικοπή δαπανών. Η ιστορική εμπειρία των ΗΠΑ, πάντως, δείχνει ότι η δημοσιονομική εξυγίανση δεν επιτεύχθηκε ποτέ μόνο με την προσδοκία υψηλότερης ανάπτυξης.

Το βασικό δίδαγμα είναι ότι η μείωση του χρέους απαιτεί συνδυασμό ισχυρής οικονομικής δραστηριότητας και δημοσιονομικής πειθαρχίας. Χωρίς περιορισμό των ελλειμμάτων και καλύτερη ισορροπία μεταξύ εσόδων και δαπανών, ακόμη και μια περίοδος υψηλής ανάπτυξης ενδέχεται απλώς να σταθεροποιήσει το χρέος σε ήδη πολύ υψηλά επίπεδα, χωρίς να αντιστρέψει την ανοδική του πορεία.