|
Η πιο
κρίσιμη διάκριση -που τα βιβλία και οι εργασίες
των σύγχρονων μπιχεβιοριστών οικονομολόγων
οφείλουν να υποδεικνύουν για να επεξεργάζονται
καλύτερα τα ανθρώπινη ένστικτα, τα κίνητρα και
τις προθέσεις – είναι αυτή μεταξύ όσων ζουν από
την δουλειά τους (πολίτες) και όσων
προσποιούνται ότι προφυλάσσουν την δουλειά των
άλλων (πολιτικοί) ενώ εν τω μεταξύ πληρώνονται
από την δουλειά των πρώτων…
Αυτή η
διαίρεση φρονώ ότι παντού στον πλανήτη μεγαλώνει
επικίνδυνα. Και σπρώχνει ολοένα και πιο ψηλά την
«παρορμητική ευφορία« των πολιτών που μέσω
υπερπαραγωγής, υπερκατανάλωσης και υπέρ
επένδυσης σε προσδοκίες κερδών, προσπαθούν να
μην «σκέφτονται» ότι οι από πάνω, τους
υφαρπάζουν τον βίο.
«Παράλογη
ευφορία» τιτλοφόρησε ο νομπελίστας καθηγητής
Robert
Shiller
για πρώτη φορά το 2000 το βιβλίο του τότε και το
εμπλούτισε στη δεύτερη έκδοση το 2006, ενώ
προχώρησε στην τρίτη και τελευταία( μέχρι
στιγμής) έκδοση το 2015.
Η φράση
όμως στον τίτλο του βιβλίου ανήκει στον
Alan
Greenspan
τον μακροβιότερο διοικητή της
FED,
όταν ψιθύρισε τον «θόρυβο» της μεγάλης φούσκας
του
Nasdaq
το 2000.
Και όταν
πρωτοεκδόθηκε το βιβλίο του
Shiller
ήταν ουσιαστικά το πρώτο σύγγραμμα
«Συμπεριφορικής Οικονομικής» που ανέλυε τότε τις
ψυχολογικές και πολιτισμικές αιτίες για τις
χρηματιστηριακές φούσκες, προβλέποντας μάλιστα
την κατάρρευση της φούσκας των
dot-com.
Και το
2006, στην β´έκδοση του, το βιβλίο προέβλεψε την
επόμενη κρίση των στεγαστικών δανείων και των
ενυπόθηκων ομολόγων (Lehman
Brothers)
του 2007/8.
Ο
Shiller
εξηγεί από την πρώτη έκδοση στο βιβλίο του, την
ανθρώπινη παράλογη και ενθουσιώδη υπερτιμολόγηση
των αξιών. Και πώς η «παρορμητική ευφορία»
οδηγεί ολοένα και περισσότερο σε υπερβολικές
τιμές μετοχών και ακινήτων (αλλά και όχι μόνο)
πέρα από κάθε «λογική θεμελίωση».
Ο
Shiller
μας θυμίζει αυτά που είχαν ήδη ανακαλύψει οι
μπιχεβιοριστές όπως οι
Kahneman,
Tversky,
Sunstein
για την περίφημη «περιορισμένη ορθολογικότητα»
με την οποία πορευόμαστε στις συναλλαγές.
Μέχρι
σήμερα το πρακτικό παράδειγμα κατάληξης (κραχ
αγορών )περιορισμένου ορθολογισμού, μας
θωρακίζει με την αίσθηση της «παράλογης αποδοχής
της πραγματικότητας».
Και εκείνο
που διδαχθήκαμε τελικά από τον
Shiller
(αλλά και από τον
Camerer,
τον
Akerlof,
τον
Thaler,
τον
Welsh
κ.α) είναι ότι το κανονικό δεν είναι ποτέ πλήρως
ορθολογικό – ούτε στην αγορά, ούτε στην
πολιτική, ούτε στην κοινωνία.
Τη βάση
αυτής της εναλλακτικής αποδοχής του φαίνεσθαι
και της «τιμολόγησης» των ενστίκτων και της
ανθρώπινης φύσης, βρίσκουμε στην αριστοτελική
σκέψη αλλά και σε άλλους στοχαστές του
αρχαιοελληνικού κόσμου.
Όμως ο
Adam
Smith
στα τέλη του 18ου αιώνα με την περίφημη «Θεωρία
των Ηθικών Συναισθημάτων» και φυσικά ο
J.
M
Keynes
με την θεωρία του για τα «Animal
Spirits»
μας έδωσαν εφόδια εμβάθυνσης στον ανθρώπινο
γκρίζο κόσμο των οικονομικών συναλλαγών( που
επηρεάζει πολλές αποφάσεις μας, όπως τις
πολιτικές πχ)
Σήμερα
ζούμε σε έναν διαρκή μετασχηματισμό της
δημοκρατίας και της οικονομίας, μια διαρκή
μετάλλαξη του
homo
economicus. Η καινοτομία
καλπάζει και το ανθρώπινο πνεύμα προσπεράστηκε
από μια «βέλτιστη μορφή» προγραμματικής
ποσοτικοποίησης των αλγοριθμικών υπολογισμών,
που κινούν την μηχανική μάθηση.
Το ερώτημα
είναι : μπορεί σήμερα να μας προειδοποιεί ένα
βιβλίο όπως αυτό του
Shiller
για τους παράγοντες και τους κινδύνους της
ψυχολογίας των μαζών ;
Επαρκεί ένα
σύγγραμμα ή κάποιες θεωρίες για την χαοτική
αταξία του Τραμπ ή την γεωπολιτική ανισορροπία
του παράγοντα Πούτιν ;
Και επίσης,
πόσο καλά θα ξέρουμε με αυτά τα διανοητικά
αξιώματα την χρηματοοικονομική αστάθεια των «too
big
to
fail»
ιδιωτικών και κρατικών οικονομικών κολοσσών ;
Πόσο
μπορούμε τελικά να πετύχουμε μέσω μελέτης των
ενστίκτων μας, αριστοποίηση προβλέψεων για
οικονομικά (δημοσιονομικά και επιχειρηματικά)
δεδομένα ;
Και
συνεχίζω : κατά πόσο το εξωπραγματικό χρέος και
η μόχλευση στις σκοτεινές ιδιωτικές πλατφόρμες
της σκιώδους εξωτραπεζικής οικονομίας,
αντικατοπτρίζουν τις τιμές των επίσημων
χρηματιστηρίων που καλπάζουν εν μέσω πόλεμων και
παγκόσμιου πληθωρικού ;
Να είμαστε
ειλικρινείς : έχει ξεφύγει από τον άνθρωπο και
τα ένστικτα του η συναλλακτική του συμπεριφορά
πίσω και μέσα στις αγορές, κάθε φύσεως αγορές.
Παραγωγή, κατανάλωση και επένδυση μπορεί και να
μην «χρειάζονται» πλέον την εργασία : κάθε
συναλλαγή έχει πλέον το συστημικό αυτόματο της.
Η ευφορία
μας, τα δημιουργικά ένστικτα και τα στερεοτυπικά
μας χαρακτηριστικά, οι προκάτ επιλογές μας, ο
ιστός των πεποιθήσεων μας και η
υπεραυτοπεποίθηση (με την αλαζονεία ή τον
εγωισμό μας) έχουν προσπεραστεί από το συστημικό
αυτόματο : από την μηχανική υποστήριξη της
«σταθερής ανισορροπίας» πίσω από οικονομία –
κοινωνία – πολιτική.
Ο σύγχρονος
καπιταλισμός «συμβιβάζει» παράλογα : το να
πέφτουν οι βόμβες σε χιλιάδες αμάχους, με την
Wall
Street
να γράφει ιστορικά υψηλά.
«Δικαιολογεί» καινοτομίες τεχνητής νοημοσύνης
και ηλεκτροκίνηση σε άπιαστα νούμερα και μεγέθη
πωλήσεων και κερδών, χιλιάδων εταιρειών που
ακόμα «δεν βγήκαν» στην αγορά.
Ο
Robert
Shiller
δεν έγραψε μέχρι στιγμής 4η αναθεωρημένη έκδοση
του μνημειώδους βιβλίου του. Ισως γιατί δεν
βλέπει να υπάρχει περιθώριο νέας προειδοποίησης
για το παράλογο που ζούμε με τις διαστημικές
τιμές.
Ή πολύ
πιθανό να νιώθει ότι η μόνη διέξοδος στην νέα
παράλογη ευφορία( μετά την πράσινη οικονομία,
την ενεργειακή μετάβαση και τον ψηφιακό
μετασχηματισμό) είναι να πιστέψομε ότι η τεχνητή
νοημοσύνη θα διαρκέσει ως ο καθοδηγητής των
δυνητικών κερδών.
Αλλά : από
τότε που πρωτοέγραψε το
Irrational
Exuberance (και σε μερικά
ακόμη επόμενα βιβλία του) ο
Shiller
δεν έπαψε να προτάσσει την μακροοικονομική
αντασφάλιση των κοινωνιών. Δηλαδή «κοινωνικά
ασφάλιστρα κινδύνου» με πολιτικές για την
ταυτόχρονη διαχείριση του δημοσιονομικού και του
μικροοικονομικού κινδύνου, ώστε να προστατευθούν
οι περισσότεροι πολίτες
από τις φούσκες…
European
Business Review
|
