Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με το σημαντικό έλλειμμα διύλισης που αντιμετωπίζει η Ευρώπη –όπου λόγω υψηλού περιβαλλοντικού κόστους τα τελευταία 15 χρόνια έχουν κλείσει 35 διυλιστήρια, από τα 100 που λειτουργούσαν, με 18% μείωση της παραγωγής–, την υποχρεώνει να εισάγει το μεγαλύτερο μέρος του ντίζελ που χρειάζεται από τρίτες χώρες. Πιο συγκεκριμένα, η Ε.Ε. εισάγει το 57% των αναγκών της σε ντίζελ, με τις ΗΠΑ να καλύπτουν το 32%.

Γι’ αυτό, εάν ποτέ πραγματοποιηθεί η απειλή του Τραμπ να σταματήσει τις εξαγωγές από τα αμερικανικά διυλιστήρια, αυτό θα οδηγήσει σε ακόμη υψηλότερες τιμές. Δυσανάλογο κόστος θα υπάρξει και για τη βιομηχανία και τις επιχειρήσεις, που θα δουν την ανταγωνιστικότητά τους να πλήττεται περαιτέρω. Να σημειωθεί ότι οι τιμές φυσικού αερίου στην Ευρώπη είναι ήδη οκτώ φορές πιο ακριβές απ’ ό,τι στις ΗΠΑ.

Τα ανωτέρω φανερώνουν μια πολυεπίπεδη και ιδιαίτερα σύνθετη κρίση σε σύγκριση με το παρελθόν, όπως λ.χ. αυτή του 2022, η οποία αφορούσε αποκλειστικά το φυσικό αέριο, ή του 1973 και του 1979, που ήταν καθαρά πετρελαϊκές. Τότε η τιμή του πετρελαίου είχε τετραπλασιαστεί σε διάστημα λίγων μηνών, σε αντίθεση με σήμερα που η αύξηση είναι πλέον γραμμική. Τους τελευταίους 12 μήνες οι τιμές του πετρελαίου αυξήθηκαν κατά 60% και αυτές του αερίου (στην Ευρώπη) κατά 150%.

Βασική αιτία είναι η συνέχιση της στρατιωτικής αντιπαράθεσης στην ευρύτερη περιοχή του Κόλπου, με διαρκώς μεγαλύτερη εμπλοκή της Σαουδικής Αραβίας μετά την επανεμφάνιση των Χούθι της Υεμένης και την προσπάθειά τους να ελέγξουν τη ναυσιπλοΐα στην Ερυθρά Θάλασσα και στα Στενά του Μπαμπ ελ Μαντέμπ. Με τη νέα ηγεσία του Ιράν να δείχνει αποφασισμένη έναντι κάθε κόστους να διατηρήσει τον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ, αφού αυτός έχει αποδειχθεί ο πλέον αποτελεσματικός μοχλός πίεσης που διαθέτει. Παράλληλα, πλήττονται καθημερινά οι πετρελαϊκές υποδομές της Ρωσίας και μαζί οι προοπτικές για επιστροφή της ενεργειακής αγοράς στην κανονικότητα.

Μπορεί το πετρέλαιο στο επίπεδο των 100+ δολ. το βαρέλι και το αέριο στο ολλανδικό TTF στα 70+ ευρώ/MWh να θεωρούνται υψηλές τιμές, όμως δεν είναι απαγορευτικές. Αφού στο πρόσφατο παρελθόν είδαμε τιμές σε παρόμοια επίπεδα, χωρίς όμως να επιφέρουν ουσιαστικές αλλαγές στην καταναλωτική συμπεριφορά ή να επηρεάζουν ιδιαίτερα αρνητικά την οικονομική ανάπτυξη. Ενας από τους βασικούς λόγους είναι ότι το πετρέλαιο, που εξακολουθεί να καλύπτει το 35% της παγκόσμιας ενεργειακής ζήτησης, έχοντας διπλασιάσει την παραγωγή του μέσα σε 50 χρόνια, συμμετέχει πολύ λιγότερο στην παραγωγική διαδικασία απ’ ό,τι στο παρελθόν (υπολογίζεται σε λιγότερο από 50%).

Σύμφωνα με το ΔΝΤ, για κάθε 10% που αυξάνεται η τιμή του αργού, και παραμένει εκεί για ικανό χρονικό διάστημα (δηλ. άνω των 12 μηνών), παρατηρείται 0,4% άνοδος του πληθωρισμού και 0,1% με 0,2% μείωση της παγκόσμιας οικονομικής ανάπτυξης. Με τον ίδιο οργανισμό να εκτιμά ότι η ανάπτυξη θα διαμορφωθεί στο 3,0% το 2026, όχι δραματικά χαμηλότερη από προηγούμενες προβλέψεις, που έκαναν λόγο για 3,3%.

Είναι πολύ δύσκολο να προβλέψουμε πώς θα εξελιχθεί η κατάσταση στη Μέση Ανατολή και εάν θα διευρυνθεί ο πόλεμος ΗΠΑ – Ιράν και τελικά θα παρασύρει τις υπόλοιπες χώρες στην περιοχή. Αυτό όμως που μπορούμε να εκτιμήσουμε είναι μερικές από τις πλέον σημαντικές συνέπειες που ήδη διαφαίνονται.

Κατ’ αρχάς σε γεωπολιτικό επίπεδο, η πλέον σημαντική επίπτωση αφορά τον σταδιακό απεγκλωβισμό των ΗΠΑ από την ευρύτερη Μέση Ανατολή και την ανάδειξη νέων περιφερειακών ισορροπιών. Δεν είναι πλέον μόνο το Ιράν το πρόβλημα, αλλά και οι μέχρι σήμερα φιλικές αραβικές χώρες του Κόλπου, που έχοντας απογοητευθεί από την αμερικανική ομπρέλα προστασίας επιδιώκουν άλλου είδους στρατιωτικές συμμαχίες. Αναπόφευκτα έχουμε επιβάρυνση του στρατηγικού ρίσκου, ενώ δοκιμάζεται η ισχύουσα αρχιτεκτονική ασφαλείας σε Ευρώπη και Ευρασία.

Δεύτερη επίπτωση είναι η μετάβαση, προς το παρόν, σε ένα διεθνές περιβάλλον ακριβής ενέργειας. Η άμεση αντιμετώπισή της θα απαιτήσει κυρίως μέτρα εξοικονόμησης ενέργειας και βελτίωσης της ενεργειακής αποδοτικότητας, παρά ευκαιριακές επιδοτήσεις και μείωση φόρων, που το μόνο που κάνουν είναι να ενθαρρύνουν ακόμη μεγαλύτερη κατανάλωση.

Τρίτον, η Ευρώπη, που πλήττεται πολύ περισσότερο, θα υποχρεωθεί σε περαιτέρω διαφοροποίηση του ενεργειακού της μείγματος και των οδών προμήθειας προκειμένου να ενισχύσει την ενεργειακή της ασφάλεια. Με αυτήν να προτεραιοποιείται έναντι της πράσινης μετάβασης με στόχο τη μείωση της υψηλής ενεργειακής εξάρτησης (60%) και την αδιάκοπη και με αποδεκτό κόστος παροχή ενέργειας με αξιοποίηση όλων ανεξαιρέτως των εγχώριων πηγών, συμβατικών και μη.

Τέταρτον, η σημαντική αύξηση των τιμών ενέργειας είχε ως αποτέλεσμα την άνοδο του πληθωρισμού και την αναταραχή στην αγορά των ομολόγων, όπου τις τελευταίες εβδομάδες παρατηρούμε ξεπούλημα κρατικών τίτλων στις διεθνείς χρηματαγορές εν μέσω νέου κύκλου ανόδου των επιτοκίων των κεντρικών τραπεζών. Με τις αποδόσεις (yields) των κρατικών ομολόγων να έχουν εκτιναχθεί στο υψηλότερο επίπεδο 15ετίας. Δεν είναι λίγοι αυτοί που υποστηρίζουν ότι η άνοδος των αποδόσεων δρα ως προειδοποιητικό καμπανάκι ενόψει νέων κλυδωνισμών της παγκόσμιας οικονομίας.

Τέλος, και ως αποτέλεσμα της παρούσας κρίσης, θα επιταχυνθούν οι προσπάθειες για την ανάπτυξη νέων μορφών καθαρής ενέργειας, όπως η πυρηνική ενέργεια (αντιδραστήρες SMR, πυρηνική τήξη), οι υψηλής απόδοσης ΑΠΕ, η γεωθερμία, η αποθήκευση ηλεκτρικής ενέργειας και η ευρεία χρήση έξυπνων συστημάτων διαχείρισης ενέργειας σε κτίρια και μεταφορές. Γενικά θα υπάρξει σημαντική στροφή στον περαιτέρω εξηλεκτρισμό του όλου συστήματος.

*Ο κ. Κωστής Ν. Σταμπολής είναι ενεργειακός αναλυτής και πρόεδρος του ΙΕΝΕ.

** Το άρθρο δημοσιεύτηκε αρχικά στην Καθημερινή της Κυριακής.