Μέσα στη δίνη της κλιματικής αλλαγής που την επιταχύνουν οι αποσταθεροποιητικές για το οικοσύστημα του Βόρειου Πόλου επεκτατικές πολιτικές των ΗΠΑ και της Ρωσίας, η Ενωση αποπειράθηκε προ διετίας να συμμετάσχει ως παρατηρητής στο Αρκτικό Συμβούλιο, που είναι το έγκυρο διεθνές φόρουμ εντός του οποίου τα αρκτικά κράτη βρίσκουν κοινό έδαφος επικοινωνίας, με απώτερο σκοπό την προστασία του αρκτικού οικοσυστήματος. Η ενέργεια αυτή της Ενωσης δεν ευοδώθηκε, επειδή η Ισλανδία, ιδρυτικό μέλος του Αρκτικού Συμβουλίου, άσκησε βέτο λόγω έλλειψης δικαιοδοσίας της ΕΕ στα νερά του αρκτικού κύκλου.

Η τελευταία πράξη της διελκυστίνδας Ισλανδίας – ΕΕ παίχτηκε λίγους μήνες πριν από το δημοψήφισμα. Οι ισλανδοί παραγωγοί σιδηροπυριτίου (ferro silicon), ενός βιομηχανικού κράματος που υπάγεται στις «κρίσιμες πρώτες ύλες» σύμφωνα με τον σχετικό ευρωπαϊκό κανονισμό, αύξησαν τις εξαγωγές προς την Ενωση, με αποτέλεσμα να πέσουν οι τιμές του προς ζημία των ενωσιακών παραγωγών.

Η ισλανδική κυβέρνηση αρνήθηκε να επιβάλει περιορισμό στις εξαγωγές, όπως της το ζήτησε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, υποκύπτοντας στις αντίρροπες πιέσεις των ισλανδών βιομηχάνων, η δε Επιτροπή κατέληξε να επιβάλει οριζόντιους περιορισμούς στις εισαγωγές, που έπλητταν δηλαδή τους παραγωγούς και άλλων τρίτων χωρών, πέραν της Ισλανδίας.

Σε «αντίποινα» στην Ευρωπαϊκή Ενωση φαίνεται ότι οι πανίσχυροι ισλανδοί βιομήχανοι του σιδηροπυριτίου, στο πλαίσιο της διαδικασίας του δημοψηφίσματος, ενορχήστρωσαν απροκάλυπτα την προεκλογική εκστρατεία υπέρ του «όχι». Οι υπέρμαχοι του «ναι» υποστήριζαν εμφατικά ότι μόνο η ένταξη στην ΕΕ θα περιορίσει την ολιγοπωλιστική ισχύ, εντός της Ισλανδίας, των ισλανδών βιομηχάνων, και θα συμβάλει στην εύρυθμη λειτουργία της δημοκρατίας στη χώρα.

Η Ισλανδία δεν έχει ανάγκη μαθημάτων δημοκρατίας, ακόμη κι αν αυτά προέρχονται από τους υπερεθνικούς θεσμούς της Ευρώπης. Πέραν του ότι είναι η αρχαιότερη κοινοβουλευτική δημοκρατία στη Δύση, έδωσε η ίδια, κατά την προηγούμενη δεκαετία, ένα μάθημα δημοκρατίας σε ολόκληρο τον κόσμο.

Καθώς η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 είχε ως αποτέλεσμα στην Ισλανδία την ολοκληρωτική κατάρρευση του τραπεζικού της συστήματος με ολέθριες κοινωνικές επιπτώσεις, οι ισλανδοί πολίτες πήραν οι ίδιοι στα χέρια τους τα ηνία του πολιτικού συστήματος, η νομιμοποίηση του οποίου είχε βαρύτατα πληγεί.

Το 2010, μέσα από συνελεύσεις πολιτών που συγκροτήθηκαν σε όλη την επικράτεια και ήταν ολότελα αποσυνδεδεμένες από το κομματικό σύστημα, ανέδειξαν με κλήρωση ένα ολιγομελές σώμα, που εκπλήρωσε γρήγορα την αποστολή η οποία του είχε ανατεθεί: να συντάξει ένα νέο Σύνταγμα, το οποίο να πληροί αντικειμενικά πρότυπα ποιότητας για τη χώρα και τις συνθήκες του λαού της. Το νέο Σύνταγμα, με τα χαρακτηριστικά αυτά, εγκρίθηκε με δημοψήφισμα από τη συντριπτική πλειοψηφία των πολιτών, όμως απορρίφθηκε στη συνέχεια από την πλειοψηφία του κοινοβουλίου και δεν κατέστη θετικό δίκαιο.

Η εμπειρία της Ισλανδίας για τη σύνταξη του Συντάγματος σε καιρό ειρήνης ήταν κυριολεκτικά επαναστατική, αφού για πρώτη φορά στην πολιτική ιστορία της νεωτερικότητας ο θεμελιώδης νόμος μιας χώρας συντάχθηκε με την άμεση συμμετοχή του λαού της.

Η Ισλανδία έφτασε πολύ κοντά στο να γίνει η πρώτη χώρα στον κόσμο που θα έθετε σε ισχύ συνταγματικό κείμενο συντεταγμένο με τον πιο συμμετοχικό και διαφανή τρόπο. Αυτή η ριζοσπαστική δημοκρατική εμπειρία δεν είχε την επιτυχία που πολλοί είχαν αρχικά προβλέψει ή ελπίσει, εν μέρει λόγω των θεσμικών εμποδίων που αντιμετώπισε ο συνταγματικός σχεδιασμός προς το τέλος της διαδικασίας.

Ωστόσο, λίγα χρόνια αργότερα σε ένα άλλο νησί, του Ειρηνικού τη φορά αυτή, στη Σρι Λάνκα, ανάλογη εμπειρία συνταγματικής νομοθέτησης (συνελεύσεις πολιτών – δημοψήφισμα – κοινοβουλευτική έγκριση) έφτασε σε αίσιο πέρας, έτσι ώστε σήμερα η πολιτική δογματική να διερωτάται εάν το αναδυόμενο πρότυπο συνταγματικής νομοθέτησης μπορεί να «εξαχθεί», από τις νησιωτικές Πολιτείες όπου θετικά (ή σχεδόν) έχει δοκιμαστεί, σε κάθε Πολιτεία, στους κόλπους της οποίας βιώνεται ένα ισχυρό αίσθημα ότι η αντιπροσωπευτική δημοκρατία μπορεί να αναζωογονηθεί μέσω θεσμών συμμετοχικής δημοκρατίας.

*Ο κ. Πέτρος Στάγκος είναι ομότιμος καθηγητής του Ευρωπαϊκού Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ.