|
Η
δυναμική της καταστροφής σε διάφορες φάσεις της
Ιστορίας, θα έλεγε κανείς –κυνικά–, ότι
χαρακτηρίζεται από μια «εξελικτική
δημιουργικότητα» στις μεθόδους της: παγκόσμιοι
πόλεμοι, εθνοκαθάρσεις, Ολοκαύτωμα, γκουλάγκ,
Γάζα κ.ά. Σε ό,τι αφορά τις επιπτώσεις, το
κρίσιμο ερώτημα δεν αφορά το αν δικαιολογείται η
«ανατροπή των μουλάδων». Αυτό θα έθετε στο
τραπέζι τα πάντα, από διεθνές δίκαιο μέχρι
αναλογίες σε άλλες χώρες. Το πρόβλημα αφορά μια
ευρύτερη αλυσίδα ιδιαίτερα επικίνδυνων –για τώρα
και, κυρίως, το μέλλον– παρεμβάσεων, που μέσα σε
ελάχιστους μήνες «άγγιξαν» τη Γροιλανδία, τη
Βενεζουέλα, το Ισραήλ, τη Γάζα, το Ιράν, την
Κούβα, τους μετανάστες, ακόμη και τον Καναδά και
την Ισπανία. Αφορά και τη διαπίστωση ότι πολλά
στοιχεία και θεσμικά αντίβαρα της ηγεμονικής
αμερικανικής δημοκρατίας που διαφημίζονταν, όπως
και το Καταστατικό των Ηνωμένων Εθνών,
μετατράπηκαν σε διακοσμητικά. Γνωρίζουμε ότι
πολλά από τα λόγια τα μεγάλα, τα ωραία, τα
δυνατά, που ακούμε, είναι κούφιοι βερμπαλισμοί –
«ένα πουκάμισο αδειανό».
Η
πολεμική σύγκρουση σήμερα –και πάντα– έχει
προεκτάσεις που πάνε πολύ μακρύτερα από το
πολεμικό πεδίο. Ξεκίνησε χωρίς στρατηγικό στόχο
και χωρίς βάθος θεώρησης, από φανατικούς αδαείς,
που νόμιζαν ότι πόλεμος σημαίνει μόνο βλήματα,
πλήγματα, υλικές και ανθρώπινες απώλειες και
επιφανειακές εκτιμήσεις για κάποια οικονομικά
μεγέθη. Οσα συντελούνται εκφράζουν αλαζονεία και
φανατισμό, που στηρίζονται στη νέα τεχνολογική
δύναμη μιας χούφτας τεχνολογικών κολοσσών και
στην εκλογικά πιεστική ανάγκη για μια
Μεγα-επιτυχία. Στόχος είναι να ικανοποιηθεί η
φανατική μανία της κατάκτησης περισσότερης
δύναμης και πλούτου ή της αποτροπής απώλειας
δύναμης, και αυτό, συχνά, για στυγνούς λόγους
προσωπικού οφέλους ανασφαλών ηγετών.
Ομως, «πόλεμος πατήρ πάντων». Επηρεάζει
αντιλήψεις, συμπεριφορές, τη σταθερότητα της
δημοκρατίας, την εμπιστοσύνη στη Δύση, την
πολιτική-κοινωνική ανθεκτικότητα πολλών
κοινωνιών, το μίσος στο εσωτερικό και μεταξύ
κοινωνιών. Πιστεύουμε στ’ αλήθεια ότι οι
επιπτώσεις της σύγκρουσης εξαντλούνται σε αύξηση
μιαςδύο μονάδων του πληθωρισμού, κάποια αύξηση
στην τιμή του πετρελαίου, κάποια σκαμπανεβάσματα
στα χρηματιστήρια και μια μικρούλα ύφεση, τα
οποία θα τεθούν υπό έλεγχο σε κάποιους μήνες; Θα
ήταν τρυφερό, αλλά βαθύτατα ανιστόρητο, αφελές
και προκλητικό. Ηδη, τα σημερινά δεδομένα
αποτελούν αφετηρία για πολλά «χρηματιστηριακά
παίγνια» και κέρδη. Η ειλικρινής απάντηση,
πάντως, είναι ότι δεν γνωρίζουμε ή, ότι
γνωρίζουμε ότι θα είναι πολλά που δεν
γνωρίζουμε. Ας θυμηθούμε ότι η οικονομική κρίση
του 2007-08 ξεκίνησε με τριγμούς στις τράπεζες
και στα στεγαστικά δάνεια στις ΗΠΑ. Θεωρήθηκε
ότι θα μείνουμε εκεί. Καταλήξαμε –διεθνώς και
εθνικά– στην πιο σημαντική οικονομική-κοινωνική
κρίση μετά το 1929 και σε μορφές δυστοπίας, που
κανείς δεν φανταζόταν και που διαρκούν μέχρι
σήμερα. Αφέλεια ή παραπλάνηση; Και τα δύο.
Συχνά, στο πλαίσιο μιας πραγματιστικής θεώρησης
–που πράγματι είναι αναγκαία– γίνεται αναφορά
στον Θουκυδίδη – στο παράδειγμα Αθηναίων –
Μηλίων. Οι αδύναμοι Μήλιοι πλήρωσαν ακριβά τη μη
ρεαλιστική αντίστασή τους απέναντι στην
αλαζονεία των Αθηναίων. Αλλά και ο Κωνσταντίνος
Παλαιολόγος το 1453 δεν υπέκυψε στον ρεαλισμό!
Τι θα λέγαμε γι’ αυτό; Σε κάθε εποχή ακούμε ότι
ο ρεαλισμός επιβάλλει υποταγή. Να αφήσουμε στην
άκρη κάθε αρχή και κανόνα που είχαν κατακτηθεί
στη διάρκεια αιώνων. Και βέβαια πρέπει να
είμαστε ρεαλιστές, αλλά όχι «αφελείς ρεαλιστές».
Και βέβαια, το ιστορικό «Ποτέ ξανά» δεν το
ξεχνάμε, ακόμη και αν το ξεχνούν άλλοι. Οπως,
όμως, και ότι ζούμε σε ένα ιστορικά πολύπλοκο
παγκόσμιο σύστημα, όπου «το πέταγμα μιας
πεταλούδας στον Ειρηνικό μπορεί να προκαλέσει
θύελλα σε πολύ μακρινή απόσταση».
Η
καθοδήγηση της κοινής γνώμης προς την πολεμική
διάσταση των συγκρούσεων συνοδεύεται από μια
κυνική υποβάθμιση μεγάλων κοινωνικών κινδύνων. Η
κλιματική αλλαγή παραμερίζεται συνεχώς κάτω από
το αρπακτικό (extractive)
και αυτάρεσκο σύνθημα «drill,
baby
drill».
Ολα τα άλλα πάνε στην άκρη με περιφρόνηση. Αν
–ακριβέστερα, όταν– φανεί η καταστροφική
συνέπεια της στάσης αυτής, θα δεχθούν οι χώρες
–οι ΗΠΑ κυρίως– που με τόση απαξίωση
εναντιώθηκαν σήμερα σε ήπιες κλιματικές
παρεμβάσεις, να αποζημιώσουν τις κοινωνίες που
θα υποστούν τις συνέπειες της σημερινής
αντίδρασής τους; Ακούγονται καγχασμοί – πάντα!
Εύλογο. Μόνο που, πάντα, επίσης, στο τέλος
ακούγονται και μουγκρητά και ασυναρτησίες.
Τόσο σε εμάς, όσο και διεθνώς, στις φιλελεύθερες
δημοκρατίες, γίνονται ολόκληρες συζητήσεις περί
«αντισυστημισμού» για να επικριθούν πολιτικές ή
κοινωνικές δυνάμεις που λειτουργούν ενάντια στο
ισχύον πολιτικό σύστημα. Ομως, ό,τι γίνεται τώρα
δεν είναι μια κολοσσιαία αντισυστημική
πραγματικότητα, όπου το ίδιο «το σύστημα»
λειτουργεί διαβρωτικά ενάντια στον εαυτό του;
Δεν συνιστά η σημερινή διεθνοπολιτική –και όχι
μόνο– πραγματικότητα ένα κολοσσιαίο τσουνάμι
διαβρωτικής-αλαζονικής-αντισυστημικής αντίληψης,
ότι «όποιος έχει τη δύναμη μπορεί να κάνει
οτιδήποτε, αδιαφορώντας για κάθε άμεση και
αυριανή επίπτωση»; Η αφετηρία του
«αντισυστημικού», σε εθνική και διεθνή βάση,
βρίσκεται στο ίδιο το «σύστημα» διακυβέρνησης.
Τελικώς, το κεντρικό ζήτημα δεν αφορά μόνο τη
σύγκρουση καλού και κακού. Αλλωστε, ποιοι είναι
οι «κακοί» και, ιδίως, ποιοι οι «καλοί»; Ούτε η
καταπολέμηση του «κακού» θα γίνει με την
επίκληση συγκινησιακών στοιχείων. Στην Ιστορία,
ωστόσο, κανόνες και αξίες αποτελούν πάντα
σημαντικό στοιχείο αναφοράς και επιστροφής –
μετά από καταστροφές. Διαφέρουν από κοινωνία σε
κοινωνία, εξελίσσονται, όμως εκφράζουν τη μεγάλη
διαφορά του ανθρώπου από οποιοδήποτε άλλο ον του
πλανήτη, όπως και τη διαφορά μεταξύ κορυφαίων
σχέσεων που κατακτήσαμε στο διάβα μας και του
γκροτέσκου, του μισαλλόδοξου, του επικίνδυνου.
Το διακύβευμα, δηλαδή, πάει πολύ πιο πέρα από το
Ιράν, το Ισραήλ, τη Γροιλανδία, τον πληθωρισμό ή
τα χρηματιστήρια. Σχετίζεται με το ότι
κινούμαστε προς έναν κόσμο όπου ανεξέλεγκτες
ηγεσίες καταστρέφουν εκατοντάδες χιλιάδες ζωές
και κοινωνίες, θεσμικές κατακτήσεις, κρίσιμες
ατομικές ελευθερίες και ότι οι νέες τεχνολογίες
αρχίζουν και δείχνουν τα «πλεονεκτήματά» τους.
Παράλληλα, εμπεδώνονται αντιλήψεις, οι οποίες,
προσανατολισμένες σε κορυφαία συμφέροντα,
βλέπουν την καταστροφή ως έκφραση μιας
ιδιόμορφης μορφής «δημιουργικότητας». Το έπαθλο
θα το δούμε.
* Ο κ. Τάσος Γιαννίτσης είναι ομότιμος καθηγητής
του ΕΚΠΑ, πρ. υπουργός.
** Το άρθρο δημοσιεύτηκε αρχικά στην Καθημερινή
της Κυριακής
|
