Η αμερικανική εφημερίδα επισημαίνει ότι η Ελλάδα αναγκάστηκε να πληρώσει ένα εξαιρετικά βαρύ τίμημα για τη δημοσιονομική της εκτροπή. Οι δραστικές περικοπές δαπανών και η μεγάλη φορολογική επιβάρυνση αποτέλεσαν το αντάλλαγμα για τα προγράμματα διάσωσης, τα οποία απέτρεψαν μια ανεξέλεγκτη χρεοκοπία και περιόρισαν τον κίνδυνο μετάδοσης της κρίσης στην υπόλοιπη Ευρώπη.

Η ύφεση που ακολούθησε ήταν η βαθύτερη που έχει καταγραφεί σε ανεπτυγμένη οικονομία σε περίοδο ειρήνης μετά τη Μεγάλη Ύφεση, αφήνοντας μακροχρόνιες πληγές στην ελληνική κοινωνία και οικονομία. Παράλληλα, η ελληνική κρίση λειτούργησε ως προειδοποίηση για τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες, τροφοδοτώντας την αμφισβήτηση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και συμβάλλοντας, μεταξύ άλλων, στην ενίσχυση του κλίματος που οδήγησε στο Brexit.

Σήμερα, ωστόσο, η εικόνα έχει αντιστραφεί σε σημαντικό βαθμό. Η ελληνική οικονομία αναπτύσσεται ταχύτερα από τον μέσο όρο της ΕΕ, ενώ η κυβέρνηση διατηρεί πρωτογενή πλεονάσματα και συγκαταλέγεται στις λίγες δυτικές κυβερνήσεις που εισπράττουν περισσότερα από όσα δαπανούν. Επιπλέον, το κόστος δανεισμού της Ελλάδας έχει υποχωρήσει κάτω από εκείνο χωρών όπως η Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και οι ΗΠΑ.

Η WSJ χαρακτηρίζει αξιοσημείωτη αυτή τη μεταστροφή, καθώς δεν προέκυψε μόνο από τις αλλαγές στην οικονομική πολιτική, αλλά και από μια βαθύτερη μεταβολή στη νοοτροπία πολιτικών και πολιτών. Όπως σημειώνει, οι Έλληνες έχουν πλέον προσαρμοστεί σε ένα κράτος με σαφώς μικρότερα περιθώρια παροχών και εμφανίζονται περισσότερο ευαισθητοποιημένοι απέναντι στα ελλείμματα, το χρέος και τις δυνατότητες του προϋπολογισμού.

Η εμπειρία της κρίσης άλλαξε τη στάση των πολιτών

Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης ανέφερε στη Wall Street Journal ότι οι πολίτες αντιλαμβάνονται πλέον πολύ πιο άμεσα τη σημασία της δημοσιονομικής ισορροπίας, καθώς έχουν βιώσει τις συνέπειες μιας ουσιαστικής χρεοκοπίας. Όπως σημείωσε, όταν συζητά με τους πολίτες για το δημόσιο χρέος, διαπιστώνει ότι υπάρχει πραγματικό ενδιαφέρον και κατανόηση, καθώς οι μνήμες της κρίσης παραμένουν ισχυρές.

Αυτή η αλλαγή στάσης αποτελεί, σύμφωνα με το δημοσίευμα, μία από τις σημαντικότερες παρακαταθήκες της ελληνικής περιπέτειας. Σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπου οι πολιτικές αντιπαραθέσεις γύρω από τις κρατικές παροχές συχνά αγνοούν τους δημοσιονομικούς περιορισμούς, στην Ελλάδα έχει εμπεδωθεί σε μεγαλύτερο βαθμό η αντίληψη ότι η κρατική γενναιοδωρία δεν μπορεί να είναι απεριόριστη.

Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία για το ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο. Το μεταπολεμικό σύστημα πρόνοιας, στο οποίο οι πολίτες αποδέχονταν υψηλή φορολόγηση με αντάλλαγμα εκτεταμένες δημόσιες υπηρεσίες και παροχές σε όλη τη διάρκεια της ζωής τους, βρίσκεται πλέον υπό αυξανόμενη πίεση.

Η γήρανση του πληθυσμού επιβαρύνει τα συνταξιοδοτικά συστήματα, τα οποία αποτελούν μία από τις μεγαλύτερες κατηγορίες κρατικών δαπανών. Την ίδια στιγμή, οι κυβερνήσεις που επιχειρούν να περιορίσουν τις υποχρεώσεις τους συναντούν έντονες αντιδράσεις, ιδιαίτερα από τις νεότερες γενιές, οι οποίες δεν αποδέχονται εύκολα την προοπτική να λάβουν λιγότερες παροχές από εκείνες που απολάμβαναν οι γονείς τους.

Η δυσκολία εξισορρόπησης αυτών των πιέσεων αναδεικνύει, κατά την WSJ, το βασικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει σήμερα η Ευρώπη: το υφιστάμενο κοινωνικό συμβόλαιο σχεδιάστηκε σε μια περίοδο πολύ υψηλότερης οικονομικής ανάπτυξης και πλέον δεν μπορεί να διατηρηθεί χωρίς ουσιαστικές αλλαγές.

Η δημοσιονομική υπευθυνότητα έχει περάσει σε όλο το πολιτικό φάσμα

Ένα ακόμη στοιχείο που υπογραμμίζει η αμερικανική εφημερίδα είναι ότι η αλλαγή στην Ελλάδα δεν περιορίζεται στην κυβερνητική παράταξη, αλλά έχει επηρεάσει συνολικά το πολιτικό σύστημα.

Πριν από την κρίση, η δημοσιονομική πειθαρχία δεν αποτελούσε προτεραιότητα για μεγάλο μέρος του πολιτικού κόσμου. Σήμερα, ακόμη και πολιτικοί που στο παρελθόν είχαν ταυτιστεί με την αντίσταση στη λιτότητα εμφανίζονται περισσότερο προσεκτικοί στις οικονομικές τους δεσμεύσεις.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του πρώην πρωθυπουργού Αλέξη Τσίπρα, ο οποίος είχε συγκρουστεί με τους Ευρωπαίους πιστωτές και είχε οδηγήσει τη χώρα κοντά στην έξοδο από την Ευρωζώνη το 2015. Σύμφωνα με το δημοσίευμα, πλέον παρουσιάζει τη δημοσιονομική υπευθυνότητα ως πολιτική αρετή, ενώ έχει επιλέξει να υποβάλει το οικονομικό πρόγραμμα του κόμματός του στο Ελληνικό Δημοσιονομικό Συμβούλιο, επιδιώκοντας να επιβεβαιώσει τη συμβατότητά του με τους ευρωπαϊκούς δημοσιονομικούς κανόνες.

Ο πρώην αναπληρωτής υπουργός Οικονομικών Γιώργος Χουλιαράκης αποδίδει αυτή τη μεταβολή στην κληρονομιά της κρίσης. Όπως επισημαίνει, πριν από το 2009 θα ήταν σχεδόν αδιανόητο για ένα πολιτικό κόμμα να θέσει οικειοθελώς τις οικονομικές του προτάσεις στην αξιολόγηση ενός ανεξάρτητου θεσμού.

Βεβαίως, δεν έχουν υιοθετήσει όλοι αυτή την προσέγγιση. Ο Γιάνης Βαρουφάκης εξακολουθεί να ασκεί έντονη κριτική στην πολιτική των υψηλών πρωτογενών πλεονασμάτων. Ωστόσο, όπως επισημαίνει η WSJ, το κόμμα του βρίσκεται πλέον εκτός Βουλής, καθώς δεν κατάφερε να συγκεντρώσει το απαιτούμενο 3%.

Σε γενικές γραμμές, οι Έλληνες πολιτικοί είναι σήμερα λιγότερο πρόθυμοι να υπόσχονται παροχές χωρίς να εξηγούν πώς θα χρηματοδοτηθούν, ενώ και οι ψηφοφόροι εμφανίζονται πιο δύσπιστοι απέναντι σε εξαγγελίες που δεν συνοδεύονται από συγκεκριμένο δημοσιονομικό αντίκρισμα.

Η δημοσιονομική εξυγίανση δεν έχει εξαλείψει το αναπτυξιακό χάσμα

Η βελτίωση των δημόσιων οικονομικών δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα έχει ανακτήσει πλήρως το χαμένο έδαφος της προηγούμενης δεκαετίας. Το ΑΕΠ εξακολουθεί να βρίσκεται περίπου 20% χαμηλότερα από τα επίπεδα πριν από την κρίση, ενώ οι μισθοί παραμένουν χαμηλοί.

Μάλιστα, με βάση τα στοιχεία της Παγκόσμιας Τράπεζας που επικαλείται το δημοσίευμα, η Ελλάδα κατατάσσεται ως η δεύτερη φτωχότερη χώρα της ΕΕ, μετά τη Βουλγαρία, όταν η σύγκριση γίνεται με βάση το κατά κεφαλήν ΑΕΠ προσαρμοσμένο στην αγοραστική δύναμη.

Παρά τις αδυναμίες αυτές, διαμορφώνονται ορισμένες ενδείξεις ανάκαμψης. Οι ξένες επενδύσεις αυξάνονται και η δραστηριότητά τους δεν περιορίζεται πλέον στους παραδοσιακούς τομείς του τουρισμού και της αγοράς ακινήτων. Η μεταποίηση έχει ανακτήσει τα προ κρίσης επίπεδα, ενώ αναπτύσσεται σταδιακά και ένα δυναμικό οικοσύστημα τεχνολογικών επιχειρήσεων.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης υποστήριξε ότι η επιτάχυνση της ανάπτυξης αποτελεί πλέον αναγκαιότητα όχι μόνο για την Ελλάδα, αλλά για ολόκληρη την Ευρώπη, η οποία αντιμετωπίζει εδώ και χρόνια μια παρατεταμένη περίοδο οικονομικής στασιμότητας.

Όπως τόνισε, χωρίς υψηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης δεν είναι δυνατόν να διατηρηθεί ένα κοινωνικό συμβόλαιο που να θεωρείται αποδεκτό από τους πολίτες. Παράλληλα, προειδοποίησε ότι η σταδιακή επιδείνωση των οικονομικών συνθηκών μπορεί να αποδειχθεί εξίσου επικίνδυνη με μια απότομη κρίση, καθώς δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι υπάρχει πάντα χρόνος για την αντιμετώπιση των προβλημάτων.

Η Ευρώπη χρειάζεται αλλαγές πριν οι πιέσεις γίνουν ανεξέλεγκτες

Το βασικό μήνυμα της ανάλυσης είναι ότι η Ευρώπη δεν έχει την πολυτέλεια να επαναλάβει τα λάθη που οδήγησαν την Ελλάδα στη δημοσιονομική κατάρρευση. Η αύξηση του χρέους, η γήρανση του πληθυσμού και η δυσκολία χρηματοδότησης των κοινωνικών παροχών συνθέτουν ένα περιβάλλον που απαιτεί δύσκολες πολιτικές αποφάσεις.

Η ελληνική εμπειρία δείχνει ότι η δημοσιονομική προσαρμογή μπορεί να επιτευχθεί, αλλά και ότι το κόστος της καθυστέρησης είναι εξαιρετικά υψηλό. Παράλληλα, αναδεικνύει πόσο δύσκολο είναι να διατηρηθεί ένα βιώσιμο κοινωνικό μοντέλο χωρίς ισχυρή οικονομική ανάπτυξη.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο υπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών Κυριάκος Πιερρακάκης επέλεξε να περιγράψει την ανάγκη αλλαγών στην Ευρώπη παραπέμποντας στο μυθιστόρημα «Ο Γατόπαρδος» του Τζουζέπε Τομάζι ντι Λαμπεντούζα. Η φράση που επικαλέστηκε συνοψίζει, όπως είπε, την πρόκληση που αντιμετωπίζει σήμερα η ήπειρος: «Αν θέλουμε να παραμείνουν όλα όπως είναι, πρέπει όλα να αλλάξουν».

Για την Ελλάδα, η δημοσιονομική κρίση αποτέλεσε ένα οδυνηρό μάθημα που άλλαξε τόσο την οικονομική πολιτική όσο και τις πολιτικές προσδοκίες. Το ερώτημα που θέτει πλέον η WSJ είναι αν οι υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες θα προχωρήσουν στις αναγκαίες προσαρμογές εγκαίρως, χωρίς να χρειαστεί να περάσουν πρώτα από μια αντίστοιχη κρίση.