Η συγκυρία είναι δύσκολη, καθώς οι κυβερνήσεις καλούνται να αντιμετωπίσουν ταυτόχρονα περισσότερες ανάγκες, χωρίς να διαθέτουν τα περιθώρια που είχαν κατά την προηγούμενη ενεργειακή κρίση. Το υψηλότερο κόστος δανεισμού και οι νέοι ευρωπαϊκοί δημοσιονομικοί κανόνες περιορίζουν τη δυνατότητα γενικευμένων παρεμβάσεων, ενώ οι πιέσεις για αύξηση των αμυντικών δαπανών ανταγωνίζονται τις ανάγκες κοινωνικής και ενεργειακής στήριξης.

Χαμηλότερα αποθέματα φυσικού αερίου και αυξημένος κίνδυνος νέων ανατιμήσεων

Η κατάσταση στην αγορά φυσικού αερίου ενισχύει τις ανησυχίες για την πορεία του ενεργειακού κόστους κατά τη διάρκεια του χειμώνα. Σύμφωνα με τα στοιχεία του ευρωπαϊκού οργανισμού ACER, στις 21 Οκτωβρίου οι αποθήκες φυσικού αερίου της ΕΕ ήταν γεμάτες κατά 75%, έναντι περίπου 83% την αντίστοιχη περίοδο του 2025.

Παράλληλα, οι τιμές χονδρικής πλησίασαν τα 100 ευρώ ανά μεγαβατώρα στα τέλη Οκτωβρίου, φθάνοντας σε επίπεδα που είχαν να καταγραφούν από τον Δεκέμβριο του 2022. Η άνοδος συνδέεται με τις διαταραχές στον εφοδιασμό εξαιτίας των συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή, τη μείωση των διαθέσιμων φορτίων υγροποιημένου φυσικού αερίου και τον εντονότερο ανταγωνισμό μεταξύ των αγοραστών για την εξασφάλιση προμηθειών.

Το οικονομικό αποτύπωμα της κρίσης είναι ήδη σημαντικό. Ο ACER εκτιμά ότι οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή επιβάρυναν τον ευρωπαϊκό λογαριασμό εισαγωγών φυσικού αερίου κατά 18 έως 33 δισ. ευρώ κατά τη θερινή περίοδο του 2026, ενώ το κόστος αναπλήρωσης των αποθεμάτων έφθασε έως τα 27 δισ. ευρώ.

Η εξέλιξη των τιμών του φυσικού αερίου επηρεάζει άμεσα και την αγορά ηλεκτρικής ενέργειας, καθώς αυξάνει το κόστος ηλεκτροπαραγωγής και μεταφέρει πρόσθετες επιβαρύνσεις στην οικονομία. Η χαμηλότερη πληρότητα των αποθηκών καθιστά, παράλληλα, την Ευρώπη περισσότερο ευάλωτη σε ένα παρατεταμένο κύμα ψύχους ή σε νέες διαταραχές των εισαγωγών.

Την ανησυχία για τις κοινωνικές επιπτώσεις εξέφρασε και ο επίτροπος Ενέργειας της ΕΕ, Dan Jorgensen, κατά τη συνεδρίαση των υπουργών Ενέργειας στις 29 Οκτωβρίου. Όπως ανέφερε, σχεδόν 50 εκατομμύρια Ευρωπαίοι αδυνατούν ήδη να θερμάνουν επαρκώς τις κατοικίες τους, προειδοποιώντας ότι ο αριθμός ενδέχεται να αυξηθεί κατά τη διάρκεια του χειμώνα.

Ο ίδιος κάλεσε τα κράτη-μέλη να προχωρήσουν σε παρεμβάσεις για τον περιορισμό του ενεργειακού κόστους, υπογραμμίζοντας ωστόσο ότι οι επιδοτήσεις στα ορυκτά καύσιμα θα πρέπει να έχουν προσωρινό και στοχευμένο χαρακτήρα. Η ευρωπαϊκή στρατηγική εξακολουθεί να δίνει προτεραιότητα στην εξοικονόμηση ενέργειας, στις επενδύσεις σε ανανεώσιμες πηγές και στη μείωση της εξάρτησης από εισαγόμενα καύσιμα.

Η ελληνική δημοσιονομική ευελιξία και τα όρια των παρεμβάσεων

Για τις κυβερνήσεις, η βασική δυσκολία δεν περιορίζεται στην ανάγκη στήριξης νοικοκυριών και επιχειρήσεων, αλλά επεκτείνεται στην εξεύρεση των απαραίτητων πόρων. Οι ευρωπαϊκοί δημοσιονομικοί κανόνες περιορίζουν την αύξηση των καθαρών δημόσιων δαπανών, ενώ οι χώρες με υψηλό δημόσιο χρέος έχουν ακόμη μικρότερα περιθώρια κινήσεων.

Η Ελλάδα έχει ήδη εξασφαλίσει ειδική δημοσιονομική ευελιξία για επενδύσεις που συνδέονται με την ενεργειακή ασφάλεια. Στις 9 Οκτωβρίου εγκρίθηκε η επέκταση της εθνικής ρήτρας διαφυγής, η οποία είχε ενεργοποιηθεί για την κάλυψη αυξημένων αμυντικών δαπανών, ώστε να συμπεριλάβει και επιλέξιμες ενεργειακές παρεμβάσεις.

Το συγκεκριμένο πλαίσιο επιτρέπει πρόσθετες δαπάνες έως 0,3% του ΑΕΠ ετησίως και συνολικά έως 0,6% του ΑΕΠ για την περίοδο 2026-2028. Η εξαίρεση αφορά επενδύσεις που ενισχύουν την ενεργειακή ασφάλεια και δεν ισοδυναμεί με γενική άδεια για χρηματοδότηση οριζόντιων επιδοτήσεων στους λογαριασμούς ηλεκτρικού ρεύματος ή στα καύσιμα.

Η Αθήνα επιδιώκει να διατηρήσει ανοικτή τη συζήτηση για μεγαλύτερη ευελιξία, εφόσον η ενεργειακή κρίση αποκτήσει παρατεταμένο χαρακτήρα. Στόχος είναι να υπάρχει η δυνατότητα στοχευμένων παρεμβάσεων υπέρ των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων, χωρίς να παραβιάζονται οι περιορισμοί που θέτει το ευρωπαϊκό πλαίσιο για την αύξηση των καθαρών δημόσιων δαπανών.

Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η ελληνική πρόταση για την αξιοποίηση μέρους των πρόσθετων φορολογικών εσόδων που δημιουργούνται λόγω του πληθωρισμού. Τα αυξημένα έσοδα ενισχύουν τα δημόσια ταμεία, δεν συνεπάγονται όμως αυτόματα και αντίστοιχη αύξηση του επιτρεπόμενου ορίου δαπανών.

Η προοπτική νέων εξαιρέσεων συναντά αντιδράσεις από κράτη-μέλη που επιμένουν στην αυστηρή εφαρμογή του Συμφώνου Σταθερότητας, εκφράζοντας ανησυχίες ότι η διεύρυνση των παρεκκλίσεων θα αποδυνάμωνε τη δημοσιονομική πειθαρχία στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η πρόταση για περικοπές 141 δισ. ευρώ στον νέο προϋπολογισμό

Την ίδια στιγμή, οι διαπραγματεύσεις για τον πολυετή δημοσιονομικό σχεδιασμό της ΕΕ για την περίοδο 2028-2034 αποκαλύπτουν τις διαφορετικές προτεραιότητες των κρατών-μελών και τις δυσκολίες εξεύρεσης πρόσθετων κοινών πόρων.

Η πρόταση που παρουσίασε στις 10 Οκτωβρίου η ιρλανδική προεδρία προβλέπει συνολικό προϋπολογισμό 1,62 τρισ. ευρώ, μειωμένο κατά 141 δισ. ευρώ ή περίπου 8% σε σχέση με την αρχική πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Παρά την περικοπή, το συνολικό ύψος του προϋπολογισμού παραμένει περίπου 30% υψηλότερο από εκείνο της τρέχουσας περιόδου.

Η συγκεκριμένη αναθεώρηση, ωστόσο, δεν έχει ικανοποιήσει τις χώρες που ζητούν μεγαλύτερο περιορισμό των κοινοτικών δαπανών, μεταξύ των οποίων η Γερμανία, η Σουηδία και η Ολλανδία. Αντίθετα, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο θεωρεί ότι οι διαθέσιμοι πόροι δεν επαρκούν για να καλύψουν τις αυξημένες ανάγκες και τις νέες στρατηγικές προτεραιότητες της Ένωσης.

Στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης βρίσκεται η κατανομή των κονδυλίων μεταξύ άμυνας, ανταγωνιστικότητας, έρευνας, αγροτικής πολιτικής και περιφερειακής ανάπτυξης. Παράλληλα, στο σχέδιο της ιρλανδικής προεδρίας περιορίζονται ορισμένα από τα δημοσιονομικά περιθώρια που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την αντιμετώπιση απρόβλεπτων κρίσεων.

Η διαπραγμάτευση για τον προϋπολογισμό της επόμενης επταετίας δεν αφορά άμεσα τη χρηματοδότηση των μέτρων στήριξης για τον φετινό χειμώνα. Αποτυπώνει, ωστόσο, ένα ευρύτερο πρόβλημα: η Ευρώπη καλείται να χρηματοδοτήσει περισσότερες και πιο σύνθετες προτεραιότητες, την ώρα που οι κυβερνήσεις διαφωνούν για το ύψος των κοινών πόρων και τον τρόπο κατανομής τους.

Στη Σύνοδο Κορυφής της 15ης και 16ης Οκτωβρίου δεν επιτεύχθηκε συμφωνία επί της ιρλανδικής πρότασης. Νέα προσπάθεια συμβιβασμού αναμένεται στην έκτακτη Σύνοδο της 26ης και 27ης Νοεμβρίου.

Στο Eurogroup οι μακροοικονομικές πιέσεις και η χρηματοδότηση της άμυνας

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον πραγματοποιείται η σημερινή συνεδρίαση του Eurogroup, κατά την οποία οι υπουργοί Οικονομικών θα εξετάσουν τις μακροοικονομικές και δημοσιονομικές εξελίξεις στην Ευρωζώνη, μετά τις ετήσιες συνόδους του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και της Παγκόσμιας Τράπεζας.

Ιδιαίτερη βαρύτητα θα δοθεί και στη χρηματοδότηση της ευρωπαϊκής άμυνας. Η σχετική συζήτηση θα πραγματοποιηθεί σε διευρυμένη σύνθεση, με τη συμμετοχή των υπουργών Οικονομικών και των 27 κρατών-μελών, καθώς και του γενικού γραμματέα του ΝΑΤΟ, Mark Rutte. Στο επίκεντρο θα βρεθούν η αποτελεσματικότερη αξιοποίηση των δημόσιων πόρων και η ενίσχυση των κοινών προμηθειών αμυντικού εξοπλισμού.

Στην ατζέντα περιλαμβάνονται ακόμη το ψηφιακό ευρώ, οι εξελίξεις στην Τραπεζική Ένωση και η διαδικασία διαδοχής της Christine Lagarde στην προεδρία της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας.

Παράλληλα, στο ECOFIN οι υπουργοί Οικονομικών θα συζητήσουν την αναθεώρηση της φορολόγησης των καπνικών προϊόντων, τις οικονομικές επιπτώσεις του πολέμου στην Ουκρανία, την εφαρμογή του Συμφώνου Σταθερότητας και την πορεία του Ταμείου Ανάκαμψης.

Για την Ελλάδα, στη συνεδρίαση θα συμμετάσχει ο υφυπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών Θάνος Πετραλιάς, ενώ ο Κυριάκος Πιερρακάκης θα συμμετάσχει υπό την ιδιότητά του ως προέδρου του Eurogroup. Το απόγευμα της Δευτέρας έχει προγραμματιστεί επίσης συνάντησή του με τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Antonio Costa.

Η ενεργειακή ακρίβεια προσθέτει, συνεπώς, έναν ακόμη κρίσιμο παράγοντα στις δημοσιονομικές εξισώσεις της Ευρώπης. Το ζητούμενο για τις κυβερνήσεις είναι να προστατεύσουν νοικοκυριά και επιχειρήσεις από ένα νέο κύμα ανατιμήσεων, χωρίς να υπονομεύσουν τη δημοσιονομική σταθερότητα και χωρίς να περιορίσουν τη χρηματοδότηση άλλων στρατηγικών αναγκών.