Το κόστος ζωής γίνεται πανευρωπαϊκό πρόβλημα

Η Γαλλία βρίσκεται στο επίκεντρο των εξελίξεων, μετά τις μαζικές διαδηλώσεις για το κόστος διαβίωσης και τη χρηματοδότηση της εκπαίδευσης. Στις κινητοποιήσεις συμμετείχαν και μαθητές που είχαν προχωρήσει σε αποκλεισμούς σχολείων επί εβδομάδες, ζητώντας περισσότερους πόρους για τις εκπαιδευτικές υποδομές και επαρκή στελέχωση.

Οι ειρηνικές διαμαρτυρίες συνοδεύτηκαν από περιστατικά λεηλασιών και βίας, προκαλώντας την αντίδραση των αρχών. Η γαλλική κυβέρνηση βρίσκεται αντιμέτωπη με επικρίσεις για καθυστερημένη επικοινωνία με τους εκπροσώπους των μαθητών, ενώ ορισμένοι πολιτικοί ζητούν να διερευνηθεί εάν υπήρξαν λάθη στον χειρισμό των κινητοποιήσεων.

Ωστόσο, το πρόβλημα δεν περιορίζεται στη Γαλλία. Ο Carsten Brzeski, επικεφαλής οικονομικής ανάλυσης της ING, επισημαίνει ότι οι πιέσεις στο κόστος ζωής είναι παρόμοιες σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, με τις διαφορές να σχετίζονται κυρίως με τα δημοσιονομικά περιθώρια και την ικανότητα κάθε κυβέρνησης να στηρίξει τους πολίτες.

Η άνοδος των ενοικίων, οι υψηλότερες τιμές ενέργειας και η αδύναμη ανάπτυξη δημιουργούν ένα περιβάλλον στο οποίο ολοένα περισσότερα νοικοκυριά δυσκολεύονται να διατηρήσουν το βιοτικό τους επίπεδο.

Στέγαση: Το πρόβλημα που πυροδοτεί τις διαμαρτυρίες

Η στεγαστική κρίση αποτελεί έναν από τους βασικότερους παράγοντες κοινωνικής έντασης, ιδιαίτερα για τους νέους και τα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα.

Στην Ισπανία, η έξωση μιας 87χρονης συνταξιούχου από την κατοικία της στη Μαδρίτη προκάλεσε διαδηλώσεις για την προστασία των ενοικιαστών και την αύξηση των τιμών των ακινήτων. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει το Politico, οι τιμές κατοικιών στην Ισπανία αυξήθηκαν κατά 80% μεταξύ 2015 και 2025, όταν οι μισθοί ενισχύθηκαν κατά μόλις 30%.

Αντίστοιχες πιέσεις καταγράφονται στην Πορτογαλία, όπου οι τιμές των κατοικιών έχουν σχεδόν τριπλασιαστεί από το 2015. Η αυξημένη τουριστική ζήτηση και η εγκατάσταση εργαζομένων που μπορούν να εργάζονται εξ αποστάσεως από τη χώρα συγκαταλέγονται στους παράγοντες που έχουν επιβαρύνει την αγορά.

Η δυσκολία πρόσβασης σε προσιτή κατοικία έχει πλέον ευρύτερες κοινωνικές συνέπειες. Για πολλούς νέους, η ανεξαρτητοποίηση και η δημιουργία οικογένειας γίνονται δυσκολότερες, καθώς το κόστος στέγασης απορροφά ολοένα μεγαλύτερο μέρος του διαθέσιμου εισοδήματος.

Η Marie Hyland, ερευνήτρια του Eurofound, του ευρωπαϊκού οργανισμού για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας, προειδοποιεί ότι η κρίση υπονομεύει την κοινωνική συμφωνία μεταξύ των γενεών. Οι νεότεροι Ευρωπαίοι βλέπουν να απομακρύνεται η προοπτική να αποκτήσουν ανάλογο επίπεδο ευημερίας με εκείνο των γονιών τους.

Από την Ιταλία έως την Ελλάδα, οι νέοι διεκδικούν περισσότερα

Στην Ιταλία, χιλιάδες φοιτητές διαδήλωσαν σε πόλεις του βορρά για τους χαμηλούς μισθούς και το αυξημένο κόστος ζωής. Σε ορισμένες περιπτώσεις σημειώθηκαν επεισόδια, με ομάδες διαδηλωτών να προκαλούν ζημιές σε καταστήματα και δημόσιους χώρους.

Σύμφωνα με τη δημόσια τηλεόραση RAI, η οποία επικαλέστηκε αστυνομικά στοιχεία, περίπου 10.000 άνθρωποι συμμετείχαν στις κινητοποιήσεις σε διάφορες πόλεις. Η κυβέρνηση της Τζόρτζια Μελόνι απάντησε με αυστηρότερα μέτρα ασφαλείας, μεταξύ των οποίων και η αποστολή 500 στρατιωτικών στο Μιλάνο.

Παράλληλα, φορτηγατζήδες και αγρότες στη νότια Ιταλία προχώρησαν σε αποκλεισμούς εξόδων αυτοκινητοδρόμων, διαμαρτυρόμενοι για το κόστος των καυσίμων. Οι κινητοποιήσεις καταδεικνύουν ότι οι πιέσεις δεν περιορίζονται στους φοιτητές ή στα χαμηλότερα εισοδήματα, αλλά επηρεάζουν και επαγγελματικές ομάδες που εξαρτώνται άμεσα από το ενεργειακό κόστος.

Στην Ελλάδα, χιλιάδες μαθητές και εκπαιδευτικοί διαδήλωσαν στην Αθήνα και σε περίπου 50 ακόμη πόλεις, ζητώντας αυξημένη κρατική χρηματοδότηση για την εκπαίδευση, ασφαλή σχολικά κτίρια και πιο προσιτή στέγαση.

Ανάλογη κινητικότητα καταγράφεται στην Αλβανία, όπου διαδηλώσεις κατά της διαφθοράς και κυβερνητικών επιλογών απέκτησαν ευρύτερο κοινωνικό χαρακτήρα μετά τη συμμετοχή φοιτητών. Τα αιτήματα περιλαμβάνουν την αντιμετώπιση της φτώχειας, τη βελτίωση της εκπαίδευσης και της υγειονομικής περίθαλψης, αλλά και αλλαγές στο πολιτικό σύστημα.

Στη Σερβία, οι φοιτητικές κινητοποιήσεις έχουν αποκτήσει μεγάλη έκταση, συνδέοντας τις κοινωνικές διεκδικήσεις με την ευρύτερη πολιτική αντιπαράθεση ενόψει των εκλογών.

Η κρίση πιέζει και τα δημόσια οικονομικά

Η κοινωνική δυσαρέσκεια εντείνεται σε μια περίοδο κατά την οποία οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις διαθέτουν περιορισμένα περιθώρια για νέες παρεμβάσεις. Η αύξηση του κόστους δανεισμού σε χώρες όπως η Γαλλία, η Ιταλία, η Ισπανία και η Ελλάδα σημαίνει ότι μεγαλύτερο μέρος των δημόσιων εσόδων κατευθύνεται στην εξυπηρέτηση του χρέους.

Οι πόροι που θα μπορούσαν να χρηματοδοτήσουν σχολικές υποδομές, προγράμματα στέγασης ή αποζημιώσεις για αγρότες που πλήττονται από την ξηρασία πρέπει να ανταγωνιστούν άλλες αυξανόμενες ανάγκες του προϋπολογισμού.

Η κατάσταση δημιουργεί έναν δύσκολο κύκλο για τις κυβερνήσεις. Από τη μία πλευρά, η κοινωνική πίεση αυξάνει την ανάγκη για στήριξη των νοικοκυριών. Από την άλλη, το υψηλότερο κόστος δανεισμού περιορίζει τη δυνατότητα χρηματοδότησης νέων μέτρων, χωρίς περικοπές αλλού ή πρόσθετη επιβάρυνση των δημόσιων οικονομικών.

Η Γερμανία φαίνεται να διαθέτει μεγαλύτερα δημοσιονομικά περιθώρια για να απορροφήσει μέρος των πιέσεων. Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο Brzeski, οι οικονομικές και στεγαστικές δυσκολίες που σήμερα προκαλούν έντονες αντιδράσεις στη Γαλλία θα μπορούσαν να εμφανιστούν εντονότερα και στη Γερμανία τα επόμενα χρόνια.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης επιταχύνουν τη διάδοση των κινητοποιήσεων

Καθοριστικό ρόλο στην εξάπλωση των διαδηλώσεων διαδραματίζουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Σύμφωνα με την πλατφόρμα παρακολούθησης κοινωνικών δικτύων Visibrain, περισσότερες από 2,2 εκατομμύρια αναρτήσεις στο X σχετικά με τις γαλλικές κινητοποιήσεις δημοσιεύθηκαν το Σάββατο. Ο αριθμός ήταν τριπλάσιος από τις αναρτήσεις που είχαν καταγραφεί στην κορύφωση του κινήματος των «Κίτρινων Γιλέκων» στα τέλη του 2018.

Η ταχεία διάδοση εικόνων από επεισόδια και λεηλασίες έχει προκαλέσει ανησυχία στις γαλλικές αρχές, οι οποίες κάλεσαν εκπροσώπους μεγάλων ψηφιακών πλατφορμών για συζητήσεις σχετικά με περιεχόμενο που θεωρείται ότι εξυμνεί τη βία.

Τα κοινωνικά δίκτυα διευκολύνουν, παράλληλα, τη μεταφορά συνθημάτων και μορφών οργάνωσης από τη μία χώρα στην άλλη. Διαδηλωτές στην Ιταλία χρησιμοποιούν συνθήματα που έγιναν δημοφιλή στις γαλλικές μαθητικές κινητοποιήσεις, ενώ διαδικτυακές κοινότητες ενημερώνουν τους συμμετέχοντες για τις εξελίξεις σε διαφορετικές ευρωπαϊκές χώρες.

Η διάδοση αυτή δεν σημαίνει ότι οι διαδηλώσεις έχουν παντού τα ίδια αίτια. Αναδεικνύει, όμως, ότι η δυσαρέσκεια γύρω από τη στέγαση, την ακρίβεια και τις δημόσιες υπηρεσίες έχει αποκτήσει κοινά χαρακτηριστικά σε ολόκληρη την ήπειρο.

Η πολιτική αντιπαράθεση εντείνεται ενόψει εκλογών

Η κρίση του κόστους ζωής δημιουργεί πρόσφορο έδαφος για την ενίσχυση πολιτικών δυνάμεων που αμφισβητούν τα παραδοσιακά κόμματα εξουσίας. Στη Γαλλία, η Μαρίν Λεπέν και ο Εθνικός Συναγερμός προβάλλουν την αποκατάσταση της δημόσιας τάξης ως βασικό πολιτικό μήνυμα, ενώ στην Ισπανία στελέχη του Vox κατηγορούν τις κυρίαρχες πολιτικές δυνάμεις ότι έχουν απομακρυνθεί από τις ανάγκες των πολιτών.

Την ίδια στιγμή, η γαλλική κυβέρνηση και πολιτικοί αντίπαλοι του Ζαν-Λικ Μελανσόν τον κατηγορούν ότι επιχειρεί να αξιοποιήσει πολιτικά τις κινητοποιήσεις. Ο ίδιος απορρίπτει τις κατηγορίες, ενώ η πρώτη δημοσκόπηση μετά τα επεισόδια δεν έδειξε σημαντική μεταβολή στις προθέσεις ψήφου.

Στην Ισπανία, η απόρριψη καθυστερημένων κυβερνητικών μέτρων για τη στέγαση οδήγησε τον πρωθυπουργό Πέδρο Σάντσεθ στην προκήρυξη πρόωρων εκλογών, σύμφωνα με το δημοσίευμα. Παράλληλα, οι οργανώσεις ενοικιαστών προετοιμάζονται να εντείνουν τις πιέσεις τους, με προγραμματισμένη γενική απεργία στις 11 Νοεμβρίου, την πρώτη αντίστοιχη κινητοποίηση στη χώρα εδώ και 15 χρόνια.

Η πολιτική αξιοποίηση της δυσαρέσκειας δεν περιορίζεται σε μία ιδεολογική κατεύθυνση. Οι κυβερνήσεις σε διαφορετικές χώρες και από διαφορετικούς πολιτικούς χώρους βρίσκονται αντιμέτωπες με αιτήματα που αφορούν βασικές ανάγκες: αξιοπρεπή κατοικία, προσιτή ενέργεια, καλύτερους μισθούς και ποιοτικές δημόσιες υπηρεσίες.

Ο χειμώνας της ενέργειας και η γερμανική ευπάθεια

Η επόμενη περίοδος θεωρείται κρίσιμη, καθώς η υποχώρηση της θερμοκρασίας αυξάνει την ανάγκη για θέρμανση, ενώ οι τιμές της ενέργειας παραμένουν ευάλωτες στις γεωπολιτικές εξελίξεις.

Ο Phuc-Vinh Nguyen, επικεφαλής του Κέντρου Ενέργειας του Ινστιτούτου Jacques Delors, εκτιμά ότι νέες κοινωνικές κινητοποιήσεις είναι πιθανές καθώς λήγουν τα μέτρα που είχαν υιοθετήσει οι κυβερνήσεις για να προστατεύσουν τα νοικοκυριά από τις αυξήσεις των ενεργειακών τιμών που συνδέονται με τον πόλεμο στο Ιράν.

Ιδιαίτερη προσοχή συγκεντρώνει η Γερμανία, καθώς τα αποθέματα φυσικού αερίου βρίσκονται, σύμφωνα με την ανάλυση που επικαλείται το Politico, σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα. Αυτό αυξάνει τον κίνδυνο υψηλότερων λογαριασμών θέρμανσης για τα νοικοκυριά, ενώ οι πιέσεις στην αγορά φυσικού αερίου μπορούν να μεταφερθούν και στις τιμές ηλεκτρικής ενέργειας, επηρεάζοντας παράλληλα γειτονικές χώρες.

Η Γερμανία διαθέτει μεγαλύτερη δημοσιονομική δυνατότητα να απορροφήσει μέρος του κόστους σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές οικονομίες. Ωστόσο, η οικονομική στασιμότητα και η δυσκολία πρόσβασης σε προσιτή κατοικία αποτελούν προβλήματα που δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν αποκλειστικά με προσωρινές επιδοτήσεις.

Το βασικό στοίχημα για την Ευρώπη

Οι διαδηλώσεις σε ολόκληρη την Ευρώπη αποκαλύπτουν ότι η κρίση του κόστους ζωής δεν αφορά μόνο τον πληθωρισμό ή τις τιμές της ενέργειας. Συνδέεται επίσης με τη μακροχρόνια αδυναμία αύξησης των μισθών με ρυθμούς που να συμβαδίζουν με το κόστος στέγασης, αλλά και με τις ανησυχίες για την ποιότητα και τη χρηματοδότηση των δημόσιων υπηρεσιών.

Η Eurofound προειδοποιεί ότι όταν οι νεότερες γενιές διαπιστώνουν πως οι προοπτικές τους είναι χειρότερες από εκείνες των γονιών τους, αποδυναμώνεται η εμπιστοσύνη στους θεσμούς και στο κοινωνικό μοντέλο.

Για τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, η πρόκληση είναι διπλή: να προστατεύσουν άμεσα τα νοικοκυριά που πλήττονται από τις ανατιμήσεις και ταυτόχρονα να αντιμετωπίσουν τις βαθύτερες αιτίες της κρίσης. Η ενίσχυση της προσφοράς προσιτής κατοικίας, η μείωση της ενεργειακής εξάρτησης, η αναβάθμιση της εκπαίδευσης και η δημιουργία καλύτερων μισθολογικών προοπτικών αποτελούν κρίσιμα πεδία παρέμβασης.

Καθώς πλησιάζει ο χειμώνας, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν οι κυβερνήσεις θα καταφέρουν να περιορίσουν τις νέες διαδηλώσεις. Είναι αν θα μπορέσουν να αποκαταστήσουν την εμπιστοσύνη των πολιτών, αντιμετωπίζοντας τις οικονομικές πιέσεις που έχουν μετατρέψει το κόστος ζωής σε ένα από τα κεντρικά κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα της Ευρώπης.

Πηγή: Politico