Η πρόοδος αποτυπώνεται και στα συνολικά στοιχεία. Το ποσοστό των μη εξυπηρετούμενων δανείων, εντός και εκτός τραπεζικών ισολογισμών, επί του συνόλου των ανοιγμάτων στην Ελλάδα, υποχώρησε από περίπου 48% σε 28% μέσα σε έξι χρόνια. Η εξέλιξη αυτή δεν οφείλεται μόνο στην αύξηση των συνολικών χορηγήσεων, αλλά και στη μείωση των ίδιων των προβληματικών απαιτήσεων κατά περίπου 20 δισ. ευρώ, στα επίπεδα των 72 δισ. ευρώ.

Το μεγαλύτερο μέρος των οφειλών παραμένει χωρίς λύση

Παρά τη βελτίωση, σημαντικό τμήμα των κόκκινων δανείων εξακολουθεί να μην έχει διευθετηθεί. Οι νομοθετικές παρεμβάσεις του υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, οι διαγραφές οφειλών και η αυξημένη χρήση του εξωδικαστικού μηχανισμού δεν έχουν μέχρι στιγμής οδηγήσει σε λύση αντίστοιχη με το μέγεθος του προβλήματος.

Πριν από περίπου μία δεκαετία, οι προβληματικές οφειλές είχαν φτάσει στο ιστορικό υψηλό των 107 δισ. ευρώ. Σήμερα, παρά τη σημαντική υποχώρηση, το ποσό παραμένει κοντά στα 72 δισ. ευρώ, γεγονός που καταδεικνύει ότι η απόσταση μέχρι την ουσιαστική εξάλειψη του προβλήματος παραμένει μεγάλη.

Παρότι οι συγκεκριμένες οφειλές δεν επιβαρύνουν πλέον στον ίδιο βαθμό τους επίσημους τραπεζικούς ισολογισμούς, εξακολουθούν να επηρεάζουν την οικονομική δραστηριότητα, την αγορά ακινήτων και τη δυνατότητα πολλών νοικοκυριών να αποκτήσουν πρόσβαση σε νέα χρηματοδότηση.

Στελέχη του κλάδου διαχείρισης απαιτήσεων θεωρούν ότι, πέρα από την ανάγκη επιτάχυνσης της απονομής της δικαιοσύνης, απαιτείται αναμόρφωση του πλαισίου ώστε να προκύπτουν περισσότερες πραγματικά βιώσιμες ρυθμίσεις. Όπως επισημαίνουν, οι αλλαγές που προωθούνται εστιάζουν σε μεγάλο βαθμό στη βελτίωση της εξυπηρέτησης των δανειοληπτών και λιγότερο στους ίδιους τους κανόνες αναδιάρθρωσης των χρεών και στους υπολογισμούς που καθορίζουν το ύψος των προτεινόμενων δόσεων.

Το αγκάθι των εξασφαλίσεων και της ηλικίας των οφειλετών

Βασική αρχή του σημερινού πλαισίου είναι ότι η οικονομική αξία μιας ρύθμισης, υπολογισμένη σε όρους παρούσας αξίας, δεν μπορεί να είναι χαμηλότερη από την ανάκτηση που θα μπορούσε να επιτύχει ο πιστωτής μέσω της ρευστοποίησης των εξασφαλίσεων που συνδέονται με την οφειλή.

Αυτός ο κανόνας περιορίζει σημαντικά τα περιθώρια διαμόρφωσης ευνοϊκών προτάσεων για ένα μεγάλο μέρος των αρρύθμιστων δανείων. Η αύξηση των τιμών των ακινήτων τα τελευταία χρόνια έχει ανεβάσει την αξία των εξασφαλίσεων, με αποτέλεσμα να αυξάνονται και τα ποσά που πρέπει να αποπληρωθούν προκειμένου να θεωρηθεί μια ρύθμιση αποδεκτή.

Σύμφωνα με παράγοντες του κλάδου, τρεις είναι οι βασικές δυσκολίες που εμποδίζουν την ταχύτερη διευθέτηση των οφειλών.

Πρώτον, η προχωρημένη ηλικία των δανειοληπτών. Η μέση ηλικία τους εκτιμάται πλέον περίπου στα 60 έτη, περιορίζοντας τη δυνατότητα επιμήκυνσης της περιόδου αποπληρωμής. Σε αρκετές περιπτώσεις, η αύξηση της διάρκειας του δανείου θα μπορούσε να μειώσει τη μηνιαία δόση και να καταστήσει τη ρύθμιση βιώσιμη. Ωστόσο, η ηλικία λειτουργεί ως σημαντικός περιοριστικός παράγοντας.

Δεύτερον, η άνοδος των τιμών των ακινήτων. Καθώς οι ρυθμίσεις λαμβάνουν υπόψη την αξία της ακίνητης περιουσίας που έχει δοθεί ως εξασφάλιση, η ανατίμηση των ακινήτων περιορίζει τα περιθώρια διαγραφής χρέους. Έτσι, ακόμη και όταν ο δανειολήπτης αδυνατεί να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις, το ποσό που πρέπει να καλυφθεί μπορεί να παραμένει υψηλό λόγω της αξίας του ακινήτου.

Τρίτον, η πίεση στο διαθέσιμο εισόδημα. Οι ονομαστικές αποδοχές έχουν αυξηθεί τα τελευταία χρόνια, όμως η άνοδος του κόστους ζωής περιορίζει το πραγματικό εισόδημα που απομένει για την εξυπηρέτηση των χρεών. Το αποτέλεσμα είναι πολλοί δανειολήπτες να καλούνται να αποπληρώσουν μεγαλύτερα ποσά, σε μικρότερο χρονικό διάστημα, χωρίς ανάλογη ενίσχυση της πραγματικής οικονομικής τους δυνατότητας.

Ο συνδυασμός αυτών των παραγόντων δημιουργεί ένα δύσκολο περιβάλλον για τη διαμόρφωση ρυθμίσεων που να μπορούν να τηρηθούν σε βάθος χρόνου. Η βελτίωση της επικοινωνίας με τους οφειλέτες και της διαδικασίας εξέτασης των αιτημάτων θεωρείται χρήσιμη, αλλά δεν αρκεί από μόνη της για να αντιμετωπιστούν οι βαθύτερες αιτίες του προβλήματος.

Το δίλημμα των διαγραφών και των κρατικών εγγυήσεων

Στο επίκεντρο της συζήτησης βρίσκεται και η ανάγκη να επιταχυνθεί η διευθέτηση των προβληματικών απαιτήσεων χωρίς να τεθούν σε κίνδυνο οι κρατικές εγγυήσεις που συνδέονται με το πρόγραμμα «Ηρακλής», μέσω του οποίου πραγματοποιήθηκε μεγάλο μέρος των τιτλοποιήσεων κόκκινων δανείων.

Μια γενικευμένη αύξηση των διαγραφών θα μπορούσε να διευκολύνει ορισμένους δανειολήπτες, αλλά θα δημιουργούσε και το ζήτημα του ποιος θα επωμιζόταν το σχετικό κόστος. Εφόσον οι διαγραφές υπερέβαιναν τα περιθώρια που επιτρέπει το υφιστάμενο πλαίσιο, θα μπορούσε να προκύψει πρόσθετη επιβάρυνση για το Δημόσιο και, κατ' επέκταση, για τους φορολογουμένους.

Το ζητούμενο, επομένως, είναι να βρεθούν λύσεις που θα επιτρέπουν μεγαλύτερο αριθμό βιώσιμων ρυθμίσεων, χωρίς να υπονομεύουν τις εξασφαλίσεις των πιστωτών και τη λειτουργία του προγράμματος «Ηρακλής».

Οι δύο εναλλακτικές για τη ρύθμιση των κόκκινων δανείων

Στελέχη του κλάδου υποστηρίζουν ότι χρειάζεται μια διαφορετική προσέγγιση, με αξιοποίηση πρακτικών που εφαρμόζονται, σε διάφορες μορφές, και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Στο τραπέζι βρίσκονται δύο εναλλακτικές λύσεις.

1. Διαγραφή μέρους της οφειλής με συμμετοχή νεότερων κληρονόμων

Η πρώτη πρόταση προβλέπει ένα προκαθορισμένο «κούρεμα» της οφειλής, με παράλληλη ανάληψη της υποχρέωσης αποπληρωμής από νεότερους κληρονόμους, υπό συγκεκριμένους όρους. Με αυτόν τον τρόπο θα μπορούσε να επιμηκυνθεί ο χρονικός ορίζοντας εξόφλησης και να περιοριστεί η μηνιαία δόση σε επίπεδα που ανταποκρίνονται καλύτερα στις οικονομικές δυνατότητες του οφειλέτη.

Η συγκεκριμένη προσέγγιση θα μπορούσε να δώσει διέξοδο σε περιπτώσεις όπου η ηλικία του δανειολήπτη δεν επιτρέπει μεγάλη διάρκεια αποπληρωμής, ενώ η τρέχουσα δόση παραμένει απαγορευτική. Η εφαρμογή της, ωστόσο, θα απαιτούσε σαφείς κανόνες για τη συναίνεση των κληρονόμων, την ανάληψη των υποχρεώσεων και την προστασία όλων των εμπλεκόμενων πλευρών.

2. Μεταβίβαση της κυριότητας του ακινήτου με διατήρηση δικαιώματος κατοίκησης

Η δεύτερη πρόταση αφορά τη μεταβίβαση της κυριότητας του ακινήτου στον πιστωτή ή σε άλλο φορέα, με αντάλλαγμα την απαλλαγή του δανειολήπτη από τις σχετικές οφειλές. Ο οφειλέτης θα διατηρεί ισόβιο δικαίωμα κατοίκησης στο ακίνητο, ώστε να μην αναγκάζεται να εγκαταλείψει την κατοικία του.

Μια τέτοια λύση θα μπορούσε να αποσυνδέσει την ανάγκη διευθέτησης του χρέους από την υποχρεωτική αποχώρηση του οφειλέτη από το σπίτι του. Παράλληλα, θα έδινε στον πιστωτή τη δυνατότητα να αποκτήσει την κυριότητα του ακινήτου, με τους όρους που θα προβλέπει η σχετική συμφωνία.

Η υλοποίηση και των δύο προτάσεων προϋποθέτει θεσμικές παρεμβάσεις, προσεκτικό σχεδιασμό και σαφή καθορισμό των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων κάθε πλευράς.

Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η εξυγίανση των τραπεζών δεν αρκεί για να θεωρηθεί λυμένο το πρόβλημα του ιδιωτικού χρέους. Με περίπου 72 δισ. ευρώ προβληματικών οφειλών να παραμένουν στην αγορά, η επόμενη φάση απαιτεί λύσεις που δεν θα περιορίζονται στη βελτίωση των διαδικασιών, αλλά θα αυξάνουν ουσιαστικά τις πιθανότητες επιτυχούς και μακροχρόνιας ρύθμισης.