Όπως τονίζει, το πραγματικό ρίσκο δεν είναι μια μακρά περίοδος στασιμότητας, αλλά η μετάβαση από τη σταδιακή υποχώρηση σε μια απότομη κατάρρευση, χωρίς ενδιάμεσες «ζώνες ασφαλείας». Αν η ήπειρος δεν κινηθεί άμεσα για να αντιμετωπίσει τα ελλείμματα ανταγωνιστικότητας και καινοτομίας, το επόμενο μεγάλο σοκ θα μπορούσε να σηματοδοτήσει το τέλος ενός ιστορικού κύκλου ευημερίας.

Στο πλαίσιο αυτό, ο Roubini ασκεί κριτική στη νέα Εθνική Στρατηγική Ασφάλειας των ΗΠΑ υπό τον Donald Trump, υποστηρίζοντας ότι βασίζεται σε μια λανθασμένη ανάγνωση της ευρωπαϊκής πραγματικότητας. Η Ευρώπη, αν και παραδοσιακά θεωρείται ο πιο σταθερός σύμμαχος της Ουάσιγκτον, παρουσιάζεται συχνά ως πολιτισμικά ή δημογραφικά ευάλωτη, με έμφαση σε ζητήματα μετανάστευσης και «woke» πολιτικών.

Κατά τον Roubini, αυτή η προσέγγιση παραβλέπει την ουσία. Οι υπαρξιακές προκλήσεις της Ευρώπης δεν σχετίζονται πρωτίστως με τη μετανάστευση ή τις πολιτισμικές εντάσεις. Ενδεικτικά, το ποσοστό των κατοίκων που έχουν γεννηθεί εκτός της χώρας διαμονής τους είναι ελαφρώς υψηλότερο στις Ηνωμένες Πολιτείες απ’ ό,τι στην Ευρώπη.

Η πραγματική απειλή εντοπίζεται αλλού: στη διευρυνόμενη απόσταση που χωρίζει την Ευρώπη από τις ΗΠΑ στον τομέα της οικονομικής επίδοσης και της τεχνολογικής προόδου. Μεταξύ 2008 και 2023, το αμερικανικό ΑΕΠ αυξήθηκε κατά περίπου 87%, ενώ στην Ευρωπαϊκή Ένωση η αύξηση περιορίστηκε σε μόλις 13,5%. Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η εξέλιξη του κατά κεφαλήν εισοδήματος, το οποίο από το 76,5% του αμερικανικού επιπέδου υποχώρησε κοντά στο 50%.

Το χάσμα αυτό έχει φτάσει σε σημείο όπου ακόμη και η φτωχότερη πολιτεία των ΗΠΑ, το Μισισίπι, εμφανίζει υψηλότερο κατά κεφαλήν εισόδημα από αρκετές μεγάλες ευρωπαϊκές οικονομίες, όπως η Γαλλία και η Ιταλία, αλλά και από τον μέσο όρο της ΕΕ. Και, όπως επισημαίνει ο Roubini, η εξέλιξη αυτή δεν εξηγείται από δημογραφικούς παράγοντες, αλλά από τη σαφώς ισχυρότερη αύξηση της παραγωγικότητας στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Κεντρικό ρόλο σε αυτή τη διαφορά παίζει η τεχνολογική καινοτομία. Σήμερα, περίπου οι μισές από τις 50 μεγαλύτερες τεχνολογικές εταιρείες παγκοσμίως εδρεύουν στις ΗΠΑ, ενώ η Ευρώπη εκπροσωπείται από μόλις τέσσερις. Τα τελευταία πενήντα χρόνια, 241 αμερικανικές startups εξελίχθηκαν σε εταιρείες με χρηματιστηριακή αξία άνω των 10 δισ. δολαρίων, έναντι μόλις 14 στην Ευρώπη.

Το ερώτημα που αναδύεται είναι ποιοι θα κυριαρχήσουν στις βιομηχανίες του μέλλοντος – και ποια θα είναι η θέση της Ευρώπης σε αυτόν τον χάρτη. Ο ανταγωνισμός εκτείνεται πλέον σε τομείς όπως η τεχνητή νοημοσύνη, οι ημιαγωγοί, η ρομποτική, η κβαντική υπολογιστική, η ενέργεια σύντηξης, το fintech και οι αμυντικές τεχνολογίες.

Κατά τον Roubini, η Ευρώπη εισέρχεται σε αυτή την κούρσα με εμφανές μειονέκτημα. Η παγκόσμια τεχνολογική πρωτοπορία φαίνεται να εξελίσσεται κυρίως μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας, ενώ σημαντικά οικοσυστήματα καινοτομίας έχουν αναπτυχθεί και σε χώρες όπως η Ιαπωνία, η Νότια Κορέα, η Ταϊβάν, η Ινδία και το Ισραήλ. Στην Ευρώπη, η καινοτομία συγκεντρώνεται σε λίγες χώρες – και μάλιστα ορισμένες, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και η Ελβετία, βρίσκονται εκτός ΕΕ.

Η υστέρηση αυτή έχει συγκεκριμένες αιτίες. Οι ΗΠΑ διαθέτουν πολύ βαθύτερες και πιο ευέλικτες αγορές κεφαλαίων για τη χρηματοδότηση νεοφυών επιχειρήσεων, ενώ η Ευρώπη εξακολουθεί να μην έχει ολοκληρώσει μια ουσιαστική ένωση κεφαλαιαγορών. Παράλληλα, το ευρωπαϊκό ρυθμιστικό πλαίσιο παραμένει βαρύ και κατακερματισμένο, περιορίζοντας την ταχύτητα κλιμάκωσης των επιχειρήσεων.

Σύμφωνα με ανάλυση του ΔΝΤ, τα εσωτερικά εμπόδια της ενιαίας αγοράς της ΕΕ ισοδυναμούν με έναν «αόρατο δασμό» περίπου 44% για τα αγαθά και 110% για τις υπηρεσίες, επίπεδα σημαντικά υψηλότερα από τους περισσότερους αμερικανικούς δασμούς.

Σε αυτά προστίθενται και πολιτισμικοί παράγοντες. Η ευρωπαϊκή επιχειρηματική κουλτούρα παραμένει πιο επιφυλακτική απέναντι στο ρίσκο, ενώ η αποτυχία εξακολουθεί σε ορισμένες χώρες να στιγματίζεται, σε αντίθεση με τις ΗΠΑ, όπου θεωρείται συχνά απαραίτητο στάδιο μάθησης.

Τέλος, ο Roubini υπογραμμίζει τον ρόλο της άμυνας και της στρατιωτικής έρευνας. Οι ΗΠΑ, η Κίνα και άλλες τεχνολογικά προηγμένες χώρες επενδύουν σημαντικά στην άμυνα, δημιουργώντας τεχνολογίες με ευρεία πολιτική εφαρμογή. Η Ευρώπη, αντιθέτως, για δεκαετίες επωφελήθηκε από την αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας, περιορίζοντας τις δικές της επενδύσεις και, κατ’ επέκταση, τη δυναμική καινοτομίας της.

Παρά τα προβλήματα, ο Roubini δεν αποκλείει ένα πιο αισιόδοξο σενάριο. Η αυξανόμενη συνειδητοποίηση της κρισιμότητας της κατάστασης έχει ήδη οδηγήσει σε σοβαρές προτάσεις μεταρρύθμισης, όπως οι εκθέσεις Draghi και Letta για την ανταγωνιστικότητα και την ενιαία αγορά. Επιπλέον, η Ευρώπη διαθέτει υψηλής ποιότητας ανθρώπινο κεφάλαιο, ισχυρά πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα.

Με τις κατάλληλες πολιτικές και θεσμικές αλλαγές, αυτά τα πλεονεκτήματα θα μπορούσαν να μεταφραστούν σε νέο επενδυτικό κύμα και υψηλότερη παραγωγικότητα, ακόμη και αν η Ευρώπη δεν ηγηθεί στις τεχνολογίες αιχμής. Ωστόσο, το παράθυρο ευκαιρίας δεν είναι απεριόριστο.

Όπως υπενθυμίζει ο ίδιος επικαλούμενος τον Ernest Hemingway, οι μεγάλες καταρρεύσεις συμβαίνουν «σιγά-σιγά και μετά ξαφνικά». Μέχρι σήμερα, η ευρωπαϊκή υποχώρηση υπήρξε σταδιακή. Αν όμως οι δομικές αδυναμίες παραμείνουν άλυτες, η επόμενη φάση ενδέχεται να είναι απότομη – και οριστική.