Όταν η αμερικανική εταιρεία παιχνιδιών Learning Resources επιχείρησε να απομακρύνει την παραγωγή της από την Κίνα, συνειδητοποίησε πόσο βαθιά είναι ενσωματωμένη η χώρα στην παγκόσμια μεταποιητική αλυσίδα. Η μεταφορά μονάδων παραγωγής είναι εφικτή· η αποκοπή από την κινεζική βιομηχανική υποδομή, όμως, αποδεικνύεται πολύ πιο δύσκολη.

Στην πόλη Phu Ly του Βιετνάμ, περίπου δύο ώρες νότια του Ανόι, το εργοστάσιο παιχνιδιών Dong Phuong μοιάζει περισσότερο κινεζικό παρά βιετναμέζικο. Επιγραφές στα κινεζικά, λιμνούλες Φενγκ Σούι και Κινέζοι μάνατζερ που εποπτεύουν εκατοντάδες εργαζομένους συνθέτουν το σκηνικό. Το εργοστάσιο ανήκει σε εταιρεία με έδρα την κινεζική επαρχία Zhejiang, μία από τις πολλές που έχουν μεταφέρει μέρος της παραγωγής τους στο Βιετνάμ τα τελευταία χρόνια.

Για την Elana Woldenburg Ruffman, αντιπρόεδρο μάρκετινγκ και μέλος της ιδρυτικής οικογένειας της Learning Resources, η μετακίνηση αυτή εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική διαφοροποίησης των εφοδιαστικών αλυσίδων, ως απάντηση στους δασμούς της εποχής Τραμπ. «Η διαφοροποίηση είναι θέμα επιβίωσης», τονίζει.

Ελκυστικό αλλά απαιτητικό το Βιετνάμ

Το Βιετνάμ εμφανίζεται ως εναλλακτική λύση: οι αμερικανικοί δασμοί 20% στα βιετναμέζικα προϊόντα είναι χαμηλότεροι από το 31% που επιβάλλεται στις κινεζικές εισαγωγές και πολύ μακριά από το 145% με το οποίο είχε απειληθεί η Κίνα. Παρ’ όλα αυτά, στελέχη όπως η Ruffman διαπιστώνουν ότι η μετεγκατάσταση της παραγωγής είναι πολύ πιο σύνθετη και δαπανηρή απ’ όσο αρχικά εκτιμήθηκε.

Η οικονομική μεταμόρφωση του Βιετνάμ την τελευταία δεκαετία είναι εντυπωσιακή. Από χώρα χαμηλής προστιθέμενης αξίας στη μεταποίηση, έχει εξελιχθεί σε εξαγωγική δύναμη άνω των 400 δισ. δολαρίων ετησίως. Σημαντικό μέρος αυτής της ανάπτυξης οφείλεται σε ξένες επενδύσεις, με ολοένα και περισσότερους Κινέζους βιομηχάνους να μεταφέρουν δραστηριότητες προκειμένου να παρακάμψουν δασμούς και αυξημένα κόστη. Τα βιομηχανικά πάρκα γύρω από το Ανόι φιλοξενούν πλέον δεκάδες εργοστάσια κινεζικής ιδιοκτησίας.

Ωστόσο, η κλίμακα δεν συγκρίνεται. Ενώ η Κίνα διαθέτει περίπου 10.000 εργοστάσια παιχνιδιών, το Βιετνάμ έχει μόλις γύρω στα 100 με εξαγωγικό προσανατολισμό. Το περιορισμένο εργατικό δυναμικό επιβαρύνει περαιτέρω την κατάσταση: με 53 εκατ. εργαζομένους —λιγότερους από το ένα δέκατο της Κίνας— η χώρα δυσκολεύεται να καλύψει τη μαζική ζήτηση για μετεγκατάσταση παραγωγής.

Υψηλό κόστος και χαμηλότερη παραγωγικότητα

Η μετάβαση είναι χρονοβόρα και ακριβή. Κάθε παιχνίδι απαιτεί πολλά χαλύβδινα καλούπια, σχεδόν όλα κατασκευασμένα στην Κίνα, με κόστος μεταφοράς περίπου 5.000 δολάρια το καθένα. Έτσι, τα συνολικά έξοδα αυξάνονται κατά εκατομμύρια. Παρότι τα τελικά προϊόντα μπορεί να φέρουν την ένδειξη «Made in Vietnam», μεγάλο μέρος των εξαρτημάτων εξακολουθεί να προέρχεται από την Κίνα, δημιουργώντας κινδύνους κυρώσεων από τις ΗΠΑ.

Στην πράξη, το κόστος παραγωγής στο Βιετνάμ είναι 10%-15% υψηλότερο από ό,τι στην Κίνα, ενώ η παραγωγικότητα υστερεί. Τα βιετναμέζικα εργοστάσια βασίζονται περισσότερο στη χειρωνακτική εργασία, την ώρα που οι κινεζικές μονάδες έχουν επενδύσει εκτεταμένα στον αυτοματισμό. Όπως σημειώνει η Ruffman, η παραγωγή ανά εργαζόμενο στο Βιετνάμ μπορεί να είναι έως και 40% χαμηλότερη.

Παρά τις δυσκολίες, η εταιρεία επιμένει στη στρατηγική διαφοροποίησης. Με τους δασμούς να παραμένουν απρόβλεπτοι, η αποκλειστική εξάρτηση από την Κίνα θεωρείται πλέον υπερβολικά επικίνδυνη. Η Learning Resources έχει ήδη αυξήσει τις τιμές κατά περίπου 6% για να απορροφήσει μέρος του κόστους, με την Ruffman να προειδοποιεί ότι οι εμπορικές εντάσεις θα οδηγήσουν αναπόφευκτα σε περαιτέρω αυξήσεις.

Οι πιέσεις αυτές αλλάζουν και τον σχεδιασμό των προϊόντων. Σε όλο τον κλάδο, τα παιχνίδια απλοποιούνται: λιγότερα αξεσουάρ, φθηνότερα υλικά, χαμηλότερο επίπεδο λεπτομέρειας. Οι καταναλωτές, όπως λέει, σύντομα θα νιώσουν τον πληθωρισμό.

Η εξάρτηση από την Κίνα επεκτείνεται και στη συσκευασία. Η παραγωγή βιβλίων, εγχειριδίων και χάρτινων εξαρτημάτων έχει ανατεθεί στην Caile Intelligent Packaging, εταιρεία κινεζικής ιδιοκτησίας. Παρότι η ποιότητα είναι υψηλή, το εργοστάσιο παραμένει κινεζικό.

Το διοικητικό βάρος είναι τεράστιο. Πάνω από το 30% του προσωπικού της Learning Resources απασχολείται πλέον με ζητήματα δασμών και μετεγκατάστασης, αντί να επικεντρώνεται στην ανάπτυξη νέων προϊόντων.

Ανάπτυξη με αβεβαιότητα

Παράλληλα, ο μετασχηματισμός του Βιετνάμ είναι εμφανής. Οι εργάτες αμείβονται με περίπου 300 δολάρια τον μήνα, περισσότερα απ’ όσα θα κέρδιζαν στη γεωργία. Οικογένειες που άλλοτε βασίζονταν στην αγροτική παραγωγή επενδύουν πλέον στην εκπαίδευση των παιδιών τους στο εξωτερικό. Επαγγελματικές σχολές, σε συνεργασία με πολυεθνικές, τροφοδοτούν τα εργοστάσια με εξειδικευμένο προσωπικό και οι προοπτικές απασχόλησης παραμένουν ισχυρές.

Ωστόσο, η αβεβαιότητα δεν έχει εξαφανιστεί. Καθώς τα βιομηχανικά πάρκα επεκτείνονται, μικρές τοπικές επιχειρήσεις ανησυχούν για τη βιωσιμότητά τους, ενώ οι εργάτες που σιτίζονται σε εργοστασιακές καντίνες στερούν έσοδα από την τοπική αγορά.

Παρά τις αντιφάσεις, η αισιοδοξία στο Βιετνάμ παραμένει έντονη. Οι επενδύσεις αυξάνονται, τα εργοστάσια επεκτείνονται και το εργατικό δυναμικό αναβαθμίζεται. Η Ruffman συμμερίζεται αυτήν τη συγκρατημένη αισιοδοξία: «Το Βιετνάμ έχει προοπτικές», λέει. Ωστόσο, ο μοναδικός συνδυασμός κλίμακας, τεχνογνωσίας και υποδομών της Κίνας δεν αναπαράγεται εύκολα. «Δεν μπορείς να ξαναχτίσεις το οικοσύστημα της Κίνας αλλού – τουλάχιστον όχι το 2025. Θα χρειαστεί χρόνος», καταλήγει.